Рэпартаж з «Алімпійскай» вёскі

На працягу трох гадоў (2002-2004) я удзельнічаў у рэспубліканскіх алімпіядах па гісторыі: ад Гуманітарнага ліцэя імя Якуба Коласа (9-10 класы) і ліцэя БДУ (11 клас). Напамінам удзельнікам спаборніцтваў і зараз застаюцца выдадзеныя заданні. А вось паўсядзённае жыццё алімпіяднікаў чамусьці не выклікае такой увагі. У 11 класе я абагуліў свае ўражанні за тры гады ў форме рэпартажа з “Алімпійскай вёскі”. Прапаную яго чытачам амаль без зменаў.

Рэпартаж з Алімпійскай вёскі
У большасці відаў спорту, можа быць, за выключэннем футбола, менавіта алімпіяда з’яўляецца своеасаблівай меркай, паказчыкам класа, поспеху і шанцавання спартсмена. Летнія і зімовыя алімпіяды праводзяцца кожныя чатыры года, і шэраг спартсменаў так і жывуць: ад алімпіяды да алімпіяды.

Спорт у жыцці беларусаў гуляе далёка не апошнюю ролю, аднак у шмат каго з людзей слова «алімпіяда» выклікае зусім іншыя асацыяцыі: я маю на ўвазе прадметныя рэспубліканскія алімпіяды для школьнікаў, якія праводзяцца ўжо даволі доўгі час. Пра іх ужо даўно ходзіць шмат баек і чутак, часта, на жаль, вельмі далёкіх ад ісціны. Прычым апавядальнікаў часта кідае ў крайнасці: то, па адной версіі, алімпіяды – проста сборышча «батанікаў», то, па другой, – падрыхтоўка да алімпіяды праходзіць па наступнай мадэлі: усё вучыцца адным заходам, пішацца і забываецца.

Усё магчыма. Аднак за тры года ўдзелу ў рэспубліканскай алімпіядзе па гісторыі ў мяне склалася некалькі іншае ўражанне ад убачанага і пачутага.

Месца сустрэчы змяніць нельга
2001 год — Бабруйск. 2002 год — Барысаў. Стоп. Вам гэта нічога не нагадвае? Для людзей, якія не цікавяцца футболам (беларускім) падказваю: менавіта ў гэтых гарадах базіруюцца чэмпіёны краіны тых гадоў – бабруйская «Белшына» і барысаўскі БАТЭ. Вось такая вось дзіўная заканамернасць: спачатку каманда горада выйграе чэмпіянат, а затым у наступным годзе родны горад атрымлівае рэспубліканскія алімпіяды па гісторыі і геаграфіі. Напэўна, у якасці бясплатнага дадатку да залатых медалёў. Ці варта гаварыць, з якім нецярпеннем чакалі мы канцоўку чэмпіянату Беларусі 2003 года. Аднак цуду не адбылося: чэмпіёнам стаў «Гомель», а ў абласныя цэнтры геаграфія і гісторыя па тагачасных негалосных правілах не прыязджала . Таму ў 2004 годзе мы адправіліся ў Слонім. Зрэшты, зараз усё змянілася, і алімпіяды наадварот часцей адбываюцца або ў абсласных гарадах, або ў сталіцы.

Пастой, паравоз, не стукаеце, колы…
З месцамі нашай дыслакацыі вы ўжо пазнаёміліся, але вось каб патрапіць туды, аднаго жаданні мала: Бабруйск, Барысаў і Слонім знаходзяцца ад Мінска на прыстойнай адлегласці, якое пешшу не пераадолееш. Вось і прыходзілася нам дабірацца да пунктаў прызначэння рознымі спосабамі і сродкамі. Поўны ажур быў толькі ў 11 класе, калі камандам горада Мінска і ліцэя БДУ выдзялілі спецыяльны змяшчальны аўтобус, дзе хапіла месцы амаль усім удзельнікам алімпіяды. Гавару амаль, таму што аднаму інтэлектуалу месца ўсё ж такі не хапіла: вось і прыйшлося яму ўладкавацца ў канцы аўтобуса, балазе, што рэчаў, што былі пакладзены на падлогу, хапала. А у ранейшыя гады ўсё было больш рамантычна. Каманда Гуманітарнага ліцэя імя Якуба Коласа, дабіралася да патрэбных аб’ектаў на рэйсавых аўтобусах і электрычках.

Мая хата – мая крэпасць
Першае, што робяць звычайна ўдзельнікі алімпіяд пасля прыбыцця, — засяляюцца ў месцы свайго пражывання. Звычайна ў ролі гэтых аб’ектаў выступаюць інтэрнаты мясцовых каледжаў або вучэльняў, вучні якіх раз’яжджаюцца падчас вясновых вакацыяў па хатах. Умовы, я вам скажу, проста спартанскія. Пра Барысаў нічога гаварыць не буду (там нашай камандзе фантастычна пашанцавала: яна атрымала асобны люкс – некалькі пакояў з асобнай кухняй, санвузлом і нават пакоем адпачынку, у якой стаялі шахматы і быў тэлевізар, дзе чамусьці транслявалася толькі беларускае тэлебачанне), а вось іншыя гарады нельга не ўспомніць «нязлым ціхім словам».

Па алфавіце пачнем з Бабруйска. У гэтым цудоўным горадзе з даўнімі футбольнымі традыцыямі раптам рашылі развіваць даволі-такі экстрэмальныя выгляды спорту: напрыклад альпінізм. Гісторыя была наступная: двух вучняў (адным з іх быў я) размясцілі ў адной з пакояў тыповага блока самога тыповага інтэрната. Ад блока быў толькі адзін ключ, якім зачынялася адзіныя ўваходныя дзверы. Але вось бяда! Нездагадлівыя рабочыя, калі будавалі інтэрнат пры цару Гароху, паставілі ў кожным з двух унутраных пакояў замкі, якія зачыняліся імгненна пасля зачынення дзвярэй. Знутры. Пакінуць месца для замочнай шчыліны часу і моцы ўжо не хапіла. Яшчэ не ўсведамляючы небяспекі, мы інстыктыўна пакінулі нашы дзверы адчыненымі. Але свет не без добрых людзей! І нейкі клапатлівы чалавек ціха і акуратна зрабіў тое, што не зрабілі мы.

Калі мы вярнуліся да сабе на базу, нас сустрэлі цёмны тамбур і зачыненыя дзверы. Ламаць такое тварэнне драўлянага дойлідства проста не хацелася. Але шанец на выратаванне ўсё ж такі быў: трохі вышэй дзвярэй сваім адзіным цёмным вокам на нас глядзелі антрэсолі, якія злучалі тамбур і сам пакой. Палезлі! Нялёгкі груз адказнасці прыняў мой таварыш. У апраметнай цемры ён залез у антрэсолі, разгарнуўся, саскочыў з вышыні чалавечага росту ўвесь у пабелцы і адчыніў запаветныя дзверы.

У слонімскім каледжы, дзе нас пасялілі, была вельмі строгая дысцыпліна. Ніякіх разетак у пакоях! Санвузел на калідоры. Зімнай вады часам няма, гарачай – не дачакаецеся! Самае цікавае наступіла ў першы жа вечар. У гэтым інтэрнаце быў свой арыгінальны расклад. І адбой паводле яго надыходзіў у 22:30. «Так, страшэнна далёкія ад народа гэтыя алімпіяднікі» – падумала, пэўна, вахцёрка і … адключыла ў гэты ж час у нас святло. Працэс паўтарэння толькі пачынаўся. Імгненна калідор стаў месцам збору ку-клукс-клана, толькі замест факелаў у руках яго членаў свяціліся мабільнікі. А святло ўсё ж такі ўключылі. Пажартавалі, разумееш, і хопіць. Да першага красавіка заставалася яшчэ цэлы тыдзень.

Есці, каб жыць, або жыць, каб есці?
Без ежы на алімпіядзе ніяк. Таму да ўсіх сталовых, дзе я быў, у мяне асаблівыя, трапяткія адносіны. Скажу без роздумаў: кармілі нас лепш усяго ў Барысаве. Але ніякага суб’ектывізму тут няма, бо сталовая размяшчалася на тэрыторыі каледжа, дзе сярод іншых рыхтавалі будучых павароў. Так што на пяць дзён мы сталі сапраўднымі паддоследнымі трусамі. І былі вельмі гэтым задаволеныя.

Ды і пра Бабруйск са Слонімам ёсць што ўспомніць. Хоць бы ўжо тое, што ў Слоніме пры неабходнасці нам давалі дабаўку (бывае жа такое!), а ў Бабруйску мясцовыя дэлікатэсы замест хмурных паварых, якія, здавалася, ніколі не ўсміхаюцца, разносілі адзінаццацікласніцы мясцовай школы.

Пяць дзён аднаго года
Алімпіяда традыцыйна працягваецца пяць дзё на вясновых вакацыях. У панядзелак здзяйсняецца заезд каманд і цырымонія адкрыцця, у аўторак праходзіць першы тур, у сераду – другі, у чацвер становяцца вядомыя папярэднія вынікі і праходзяць апеляцыі. У пятніцу адбываецца ўзнагароджанне пераможцаў і цырымонія закрыцця.

Першы тур у мае часы называўся тэарэтычным. Сярод яго заданняў звычайна былі аналіз якога-небудзь дакумента або схемы, складанне табліц, патрабаванні даць азначэнні і расшыфраваць абрэвіятуры. У другім туры (практычным) традыцыйна даюцца розныя тэставыя заданні: напрыклад, на суаднясенне, выбар правільнага варыянту адказу, працяг лагічнага пераліку і іншае.

А суддзі хто?
Без судзейскай брыгады яшчэ не абыходзілася не адна алімпіяда. Звычайна ў яе складзе працуюць розныя навукоўцы і даследчыкі, выкладчыкі сталічных вузаў. Менавіта яны і складаюць пытанні, над якімі потым і ламаюць галаву няшчасныя вучні. На гэтай падставе адзін з удзельнікаў алімпіяды жартам зазначыў: «А можа яны самі не ведаюць правільных адказаў? Вось і пытаюць у нас».

Пра негалосную канстытуцыю алімпіяды спецыяльная гутарка. А складаецца яна ўсяго з двух пунктаў. Згодна з першым: «Журы ніколі не памыляецца», згодна з другім: «Калі журы памыляецца — глядзі пункт першы». Пераканаць журы ў свой праваце практычна немагчыма. Афіцыйна для гэтага ёсць апеляцыя, але на практыцы гэта атрымліваецца ў адзінак, якім, я пішу гэта без кроплі іроніі, можна ўручаць зорку Героя. За пераканаўчасць, лагічнасць і шанцаванне.

Пра дзяўчын фабрычных і не толькі…
Вольнага часу ў удзельнікаў алімпіяды хапае. І каб накіраваць іх энергію ў мірнае рэчышча, алімпійцам прапаноўваюць розныя забаўляльныя праграмы, якія для іх рыхтуюць мясцовыя «зорачкі». Як я заўважыў, вялікай папулярнасцю ў выканаўцаў песень карыстаецца руская папса, асабліва творы «Фабрык», ад першай да апошняй. Больш складаную, на мой погляд, праграму звычайна рыхтуюць танцавальныя калектывы: часта менавіта яны адпрацоўваюць вялікую частку канцэрту. Як тое зрабіў калектыў «Серпанцін» са Слоніма.

А яшчэ алімпійцаў вельмі любяць вазіць на экскурсіі. Абавязкова аб’ектамі нашай увагі становяцца мясцовыя тэатры, а таксама самыя вядомыя помнікі мінуўшчыны таго рэгіёна. У Слоніме нас вазілі ў Жыровіцкі манастыр, дзе студэнт мясцовай духоўнай семінарыі правёў экскурсію па ўсёй манастырскай тэрыторыі. Але найбольшае ўражанне пакінулі барысаўскія паездкі: некалькі гадзін аўтобусы ездзілі за горадам, даволі хутка перасоўваючыся паміж месцамі, звязанымі з падзеямі 1812 года. Рака Бярэзіна, вёска Студзёнка… Усе месцы, вядомыя яшчэ з падручнікаў і хрэстаматый, якія раней здаваліся безжыццёвымі і абстрактнымі, раптам прачнуліся і ажылі.

Пра пахавальныя і іншыя, ужо не такія сумныя рэчы
Дзякуй Богу, вайна на Беларусі закончылася больш за шэсцьдзесят гадоў таму. Але слова «пахавальныя» дагэтуль гучыць на слэнгу алімпіяднікаў. Так называюць пахвальныя водгукі, якія атрымліваюць вучні, не якія патрапілі ў лік прызёраў і што занялі месцы ля п’едэстала.

Усяго ў алімпіядзе ўдзельнічаюць да сарака чалавек. Пятнаццаць з іх атрымліваюцьь дыпломы першай, другой і трэцяй ступені (першыя пяць — дыпломы першай ступені і г.д.). Яшчэ некалькі чалавек атрымліваюць «пахавальныя», а вось астатнія, на жаль, так і застаюцца ні з чым. Але ўсё ж такі гульня варта таго. Калі для дзевятых і дзесятых класаў алімпіяда ў нейкім сэнсе яшчэ трэніроўка, дык адзінаццацікласнікі, якія атрымалі дыпломы, прымаюцца ў ВНУ на профільны напрамак без іспытаў. А пераможцы алімпіяды ў 9 класе аўтаматычна залічваюцца ў ліцэй БДУ. Зразумела, для старонняга назіральніка такія прывілеі з’яўляюцца вялікай халявай. Але несумненна, што проста так месцы на алімпіядзе яшчэ ніхто не займаў. А вялікая праца, зробленая пераможцамі… Дык гэта ж айсберг, сапраўдны аб’ём якога зразумелы не ўсім.

Пра каханне
Пэўна, напрыканцы варта пагаварыць пра нешта больш рамантычнае, чым уся гэтая гісторыя. Напрыклад, пра каханне. Гэтая гісторыя адбылася на адной з алімпіяд. Была серада. Два тура алімпіяды ўжо закончыліся, і заўтра павінны былі быць вядомыя вынікі. Адзін з удзельнікаў, палічыўшы, мабыць, што дакладна “праляцеў”, вырашыў заліць журботу вельмі традыцыйным спосабам. Ён акуратна сеў на ложку, прыхінуўся спіной да сцяны і пачаў скардзіцца самому сабе на свой нешчаслівы лёс. Але гэты маналог, верагодна, хутка надакучыў яму. І калі наш герой ужо жадаў закругляцца, ён пачуў нечы меладычны голас, і хтосьці пачаў з ім
нечаканую гутарку. У першую секунду алімпіяднік быў у шоку і рашыў канчаткова завязаць: гэта трэба ж – галасы яму пачалі падавацца! Але на паверку ўсё аказалася нашмат прасцей: за суседняй сцяной таксама быў пакой. Адна з дзяўчын, якая жыла ў пакоі, прыйшла, стомленая, увечары да сябе, вырашыла адпачыць і лягла на свой ложак, які стаяў каля сцяны. У якасці рэмаркі зазначым, што, па-першае, каля дзяўчыны на сцяне апынулася разетка, а, па-другое, наш герой, што не вытрымаў выпрабаванняў таго дня, зваліўся на ложак і заняў гарызантальнае становішча. Каля маладога чалавека таксама апынулася разетка, і свае палкія прамовы ён прамаўляў зусім не ў пустэчу. Таму ўвесь наступны вечар паміж пакоямі ішла ажыўленая гутарка. А вось ці сустрэліся назаўтра беларускія Рамео і Джульета, мне не вядома.

P.S. Несумненна, што без маіх настаўнікаў і кіраўнікоў каманд такі рэпартаж быў бы проста немагчымы. Таму з гонарам і ўдзячнасцю называю іх прозвішчы: кіраўнікі каманды Яўген Грамыка (яго імя па бацьку мне, на жаль, невядома), Ірына Ігараўна Сідарэнка (Гуманітарны ліцэй імя Якуба Коласа) і Ала Аляксандраўна Іванова (ліцэй БДУ), мае настаўнікі па гісторыі і гісторыі Беларусі Наталля Васільеўна Лойка і Павел Алегавіч Лойка, Валянцін Генрыхавіч Мазец (Гуманітарны ліцэй імя Якуба Коласа), Таццяна Фёдараўна Ходзіна і Вера Васільеўна Сергеенкава (ліцэй БДУ). А таксама не магу не згадаць і майго аднакласніка Мікіту Белікава, адзінага, з кім я прайшоў усе тры алімпіяды.