«Паліцэйскія прапанавалі схадзіць у краму па пітную ваду. Пасля чаго з радасцю арыштавалі “за незаконны пераход мяжы”

Навошта ветэраны КПСС хацелі захапіць Чарнобыльскую АЭС? Чаму паліцэйскія ў Камбоджы гатовы любому прадаць уласную зброю? Як адчуваюць сябе індыйскія жанчыны? Ці ёсць розніца паміж савецкім “сталом заказаў” і замежнымі грантамі? Пра гэта і многае іншае “Народнай Волі” расказаў пісьменнік і сцэнарыст Уладзіслаў Ахроменка. Ад сябе дадам, што некаторыя ацэнкі, выказаныя ў інтэрв’ю,  з’яўляюцца спрэчнымі. Але ўсё роўна адказы чытаюцца на адным дыханні.

Вы — беларускі пісьменнік, а жывяце ва Украіне. Чаму?

 

— У 1997 годзе па запрашэнні прыяцеля прыехаў у Чарнігаў. Праз колькі дзён пабіўся ў тралейбусе з п’яным мянтом. Калі на прыпынак пад’ехала аператыўная група, сведкаў таго, што “мент пачаў бойку першым”, як вадою змыла. У пратаколе распісалася толькі прыгожая маладая дзяўчына. Праз тры дні запрасіў яе ў кавярню. Праз месяц прапанаваў пабрацца шлюбам. Разам амаль сямнаццаць гадоў. Натуральна, украінскую мову вывучыў — з павагі да краю, дзе жыву. Дачка Ліза, якой дванаццаць гадоў, лічыць роднымі і беларускую, і ўкраінскую мовы. Спрабуе пісаць прозу: летась у выдавецтве “Мастацкая літаратура” ў яе выйшла кніжка аўтарскіх казак “Звычайныя рэчы”.

Сучасны Чарнігаў, які размешчаны на ўсходзе Украіны, зусім недалёка ад Беларусі і Расіі — суцэльны “савок”?

— У сярэдзіне 1990-х горад вельмі нагадваў беларускую правінцыю — і ўзроўнем татальнай зрусіфікаванасці, і інтарэсамі большасці жыхароў. Хто колькі выпіў гарэлкі з кумам, як потым сварылася жонка, хто і як уладкаваўся гастарбайтарам у Падмаскоўі і на якую суму яго там падманулі… Напрыканцы 1990-х мясцовыя ветэраны КПСС усур’ёз распрацоўвалі ідэю захапіць Чарнобыльскую АЭС, каб пасля вылучыць патрабаванне “адрадзіць вялікі Савецкі Саюз”. Праўда, іх ідэя так і не ажыццявілася: чарнігаўскіх камуністаў затрымалі яшчэ на аўтобусным прыпынку, паадбіралі паляўнічыя стрэльбы і кухонныя нажы, з дапамогай якіх яны і збіраліся захапіць тую АЭС. Самых неадэкватных выправілі ў вар’ятню, астатніх сурова папярэдзілі…

Цяпер жа і Чарнігаў, дый уся Украіна неверагодна змяніліся. Расійская агрэсія — агульны вораг. Чарнігаў пакуль яшчэ не рафінавана ўкраінскі, але ўжо далёка не “саўковы”. Як, зрэшты, і ўся Украіна.

Вам даводзілася калі-небудзь жыць ва ўмовах ваенных дзеянняў?

— Так, на пачатку дзевяностых апынуўся ў Тбілісі і на свае вочы бачыў грамадзянскую вайну. Уражанні атрымаў фантасмагарычныя. Чэргі па хлеб даводзілася займаць у чатыры гадзіны раніцы. Удзень і ўначы па Тбілісі бадзяліся наркаманы і розная свалота з “Мхедрэонэ”, узброеныя пісталетамі і аўтаматамі, урываліся ў кватэры і забіралі ўсё, што ім падабалася. Тыповая абвестка па тэлевізары: “Учора з вайсковай базы ўгналі танк, калі ласка, вярніце!..” Выходзіш на гаўбец з кубачкам кавы — з аднаго боку дома перастрэлка, з другога — выбіваюць кілімы. На праспекце Руставелі — спаленыя машыны з абвугленымі трупамі… Але ў гэты самы час працавалі ўсе камунальныя службы, школы і дзіцячыя садкі. У рэстаранах не было свабодных столікаў.  Паралельна вайне ішло і нейкае культурнае жыццё.  Пры гэтым большасць тбілісцаў заставаліся адкрытымі, шчырымі і вельмі гасціннымі, як і мае быць у Грузіі.

Вернемся да чарнігаўскіх спраў. З чаго можа жыць ва Украіне беларускі пісьменнік?

— Працую ў маскоўскім выдавецтве “ЭКСМО”, найбуйнейшым у Еўропе. Займаюся выдавецкім крэатывам і часткова стратэгічным планаваннем. У часы інтэрнэту гэтым можна займацца і дыстанцыйна. Акрамя таго, напісаў некалькі сцэнарыяў кінасерыялаў. А разам са сваім сябрам і сталым суаўтарам Максімам Клімковічам (дарэчы, унукам Міхася Клімковіча, аўтара слоў гімна “Мы, беларусы…”) — яшчэ некалькі сцэнарыяў фільмаў так званага “поўнага метра”. На чырвоны “Ферары” ўсім гэтым, натуральна, не заробіш. Але два разы на год магу дазволіць сабе вандроўку ў якую заўгодна краіну свету. Апошнія краіны, дзе быў, — Тайланд, Лаос і Камбоджа. Праўда, у Камбоджы на дзве гадзіны патрапіў у турму…

За што?

— Не “за што?”, а “як?”. Пры выездзе з Тайланда мне забыліся паставіць так званы “рыентры” — пазнаку аб спыненні тайскай візы. На адваротным уездзе з Камбоджы ў Тайланд тайская віза аказалася аўтаматычна ануляванай, як, зрэшты, і камбаджыйская. Дзве гадзіны прасядзеў на нейтральнай тэрыторыі паміж Тайландам і Камбоджай. Нарэшце камбаджыйскія паліцэйскія добразычліва прапанавалі схадзіць у краму па пітную ваду. Пасля чаго з радасцю арыштавалі “за незаконны пераход мяжы”. У турме да мяне паставіліся з павагай, нават прынеслі планшэт, падключаны да wi-fi, каб не было сумна. За 20 долараў, шалёны ў мясцовым разуменні хабар, мне не толькі паставілі новую візу, але і завезлі ў гатэль, былую катавальню часоў Пол Пота, дзе я і пражыў чатыры дні.

Увогуле, Камбоджа — краіна вельмі своеасаблівая. Фармальна ўзначальвае яе кароль, Нарадом Сіямоні, светлая асоба і вялікі аматар харэаграфіі. Акрамя свайго харэаграфічнага ансамбля, Яго Вялікасць мала чым займаецца. Рэальна Каралеўствам кіруе прэм’ер-міністр, былы “чырвоны кхмер”, былы паплечнік Пол Пота. Ён і развёў у краіне шалёную карупцыю; нават Украіна часоў Януковіча ў параўнанні з сённяшнім Каралеўствам Камбоджа — узор законнасці і парадку. Пра што гаварыць, калі ў Ангкоры да мяне чапляліся афіцэры паліцыі: купі ў мяне кайданкі за 5 долараў, купі фуражку за 10… купі мой камплект паліцэйскай формы за 100 долараў, проста тут і здыму…

Што яшчэ ўразіла ў Азіі?

— Вандроўкі ў Індыю, дзе я самастойна наведаў чатыры штаты. Рэальная Індыя вельмі адрозніваецца ад той, якую мы памятаем па фільмах кшталту “Танцор дыска” ці “Зіта і Гіта”. Скажам, штат Карнатака: афіцыйна там жыве каля 61 мільёна чалавек, колькі рэальна — ніхто не ведае. Каля 90% насельніцтва Карнатакі — адсталая вёска, у якой дагэтуль існуюць каставыя забабоны і рытуальныя самагубствы. Да халеры вёсак, дзе дагэтуль не бачылі белага чалавека, дзе не ведаюць, што такое аўтамабіль, самалёт, электрычнасць і тэлефон, не кажучы пра мабільнік і інтэрнэт. Нават наяўныя грошы тамака не заўсёды бачылі, бо пануе натуральны абмен. Мужчына ў традыцыйнай карнатакскай сям’і — гэта ўсё, практычна — “сакральная карова”. Жанчына — нішто, ніжэй, прабачце, за сабаку. Калі ў традыцыйнай вясковай сям’і індуістаў нараджаецца трэцяя дзяўчынка, яе цалкам законна на 33-і дзень ад нараджэння могуць патапіць у малацэ каровы. Пакуль жонка не народзіць хлопчыка-нашчадка, яна не мае права сустракацца з бацькамі, есці ўдзень (бо яе цень можа апаскудзіць цень мужа, а яна пакуль яго нявартая!) і нават тэлефанаваць тату, маці і брату з сястрой. Не мае права сядаць за стол з усімі… Так што цаніце, дарагія беларускія жанчыны, перавагі фемінізму!

У “ліхія 90-я” вы жылі ў Маскве…

— Масква 90-х мо і не такая экзотыка, як індыйскі штат Карнатака, але ж дзікунства і там хапала. Добра памятаю, як на пачатку 1990-х непадалёк ад Лубянкі колькі гадзін ляжалі двое застрэленых у крымінальных войнах каўказцаў — на трупы зважалі не больш, чым на смецце; ну, звыклая дэталь тагачасных маскоўскіх краявідаў!

Але ці не самае моцнае ўражанне пакінуў гатэль “Мосфильма”, дзе даволі доўга жыў. Памятаю, вячэраю я ў кафэ, што ў цокальным паверху. А насупраць сядзіць нейкі хлопец (як потым высветлілася, якут, кінааператар) увесь у гематомах, у падранай вопратцы і літаральна рыдае. Аказваецца, небарака-аператар, які адчуў сваё расіянства, пайшоў святкаваць нейкае чарговае свята на Васільеўскі спуск каля Краснай плошчы. Неўзабаве да яго прычапіліся іншыя расіяне і з радасным гыканнем “Понаехало тут чурок узкопленочных!” збілі таго хлопца на горкі яблык. А каб атрымаць не толькі маральнае, але і матэрыяльнае задавальненне, адабралі ўсе грошы. Міліцыянты, натуральна, зрабілі выгляд, што ўсё так і павінна быць. Памятаю, як той якут енчыў за столікам: “За что? Я ведь такой же россиянин, как и они!..”

Працуючы “на Маскву”, вы спрабавалі прасунуць там беларускіх пісьменнікаў?

— Колькі гадоў таму прабіў дзве кнігі Караткевіча — “Дзікае паляванне караля Стаха” і “Чорны замак Альшанскі”. Але нечакана ўзніклі вялікія праблемы: і аўтарскія правы на тэксты Караткевіча, і правы на пераклад невядома каму належаць. Таму ўсе спробы высветліць праваўладальніка зайшлі ў тупік. Прасоўваў яшчэ колькі кніжак сучасных беларускіх празаікаў, якіх люблю і шаную, — Андрэя Федарэнкі, Віктара Марціновіча. Але — нават пры станоўчых водгуках — на цэлую серыю набраць не атрымалася. А выдаваць асобных аўтараў па-за серыяй выдавецтву нявыгадна. Што да ўласнага… Мая апошняя кніга “Музы і свінні” ў Маскве ўсім вельмі спадабалася, але яе панічна забаяліся выдаваць: “занадта антысавецкая”, як мне сказалі, нават “на мяжы экстрэмізму”. Расія нават год таму і цяперашняя — гэта як Паўднёвая Карэя і Паўночная Карэя: цяперашнія расіяне неверагодна запалоханы.

Такія праекты — вашы асабістыя ініцыятывы?

— На жаль, так. У цывілізаваным свеце такой працай займаюцца літаратурныя агенцтвы і літаратурныя прамоўтары, якіх у нашай краіне няма як класа.

Як вы ацэньваеце сучасную літаратурную сітуацыю ў Беларусі?

— Мы ўсе, хочам таго ці не, жывем на зоне, якая называецца Рэспубліка Беларусь. З тым жа, вобразна кажучы, падзелам на блатных, рабацяг, вертухаяў, з той жа ўнармаванай пайкай, якую размяркоўвае грамадзянін начальнік. Недзе на задворках той зоны стаіць асобны барак для нас, беларускіх пісьменнікаў. Афіцыйна вольнае беларускае слова ў Беларусі не забаронена, але ж нефармальна не надта вітаецца. Таму яго носьбітаў можна разглядаць як  інфікаваных небяспечнай хваробай.

У нашым пісьменніцкім бараку ёсць свае героі і свае блазны, свае блатныя і свае шасцёркі. Мы сварымся, мірымся, інтрыгуем адзін супраць аднаго — як, зрэшты, і мае быць у замкнёнай прасторы. Па вечарах збіраемся ў Фейсбуку, нашым сакральным “чырвоным кутку”. Выдаем насценныя газеты накладамі 300—500 асобнікаў, якія называем “зборнікамі паэзіі” ці “кніжкамі прозы”. Ладзім пісьменніцкія “Дажынкі”, якія ганарліва называем “літаратурныя конкурсы”.

Але ж барак можна разбурыць!

— У тым жа Фейсбуку ў мяне больш за тысячу сто фрэндаў. З іх рэальных і патэнцыйных чытачоў беларускай літаратуры мінімум чалавек васямсот. Сярод іх не толькі калегі: кіроўца трамвая, праграміст, шахцёр, бібліятэкарка, настаўніца музыкі, нават былы міліцыянт. Але на маёй памяці ніхто з нашых пісьменнікаў не зрабіў элементарную апытанку і не спытаў у сваіх сяброў: “Што б вы хацелі пачытаць?” А чытаць хочуць творы незанудныя, з акрэсленым сюжэтам, з жарсцю, з драйвам, з інтрыгай, з пазнавальнымі героямі. Бо кніжкі без усяго гэтага — набор літар.

Аднак калі нешта падобнае з’яўляецца ў беларускай літаратуры, то прастору нашага барака адразу прасякае віскат якой “шасцёркі”: “Гэта папса, гэта серыял пятага гатунку, гэта бульварнае чытво, а не літаратура!..” Сюжэтнасць і інтрыга для такіх — гэта ўжо само па сабе “знак бяды”, прыкметы “не літаратуры”. Калі ж у падтэксце якога квазікрытычнага опуса праглядаецца немудрагелісты снабісцкі падтэкст “чытач — гэта быдла”, міжволі ўзнікае пытанне: а ці не самі мы вінаватыя ў тым, што жывём у такім літаратурным бараку?

Дарэчы, гэта цяпер Уладзімір Караткевіч агульнапрызнаны класік. А калісьці яго таксама  вінавацілі ў напісанні “папсы”. Хоць ён працаваў найперш для чытача, якога разумеў і якога любіў. Упэўнены, калі б Уладзімір Сямёнавіч жыў і цяпер, яго не надта задаволіў бы наш літаратурны барак.

Вы былі крыху знаёмы з Караткевічам?

— Пазнаёміўся з Уладзімірам Сямёнавічам выключна дзякуючы музычнай адукацыі (вучыўся на піяніста). У 1979 годзе я стаў лаўрэатам Нацыянальнага конкурсу піяністаў, і мяне забралі з Гомеля ў элітную спецшколу пры кансерваторыі (цяпер называецца Музычны ліцэй пры Беларускай акадэміі музыкі). І вось сяджу я ў гасцях у Мінску, у пісьменніцкім доме па Карла Маркса, 36, граю нешта на фартэпіяна, і заходзіць нейкі мажны дзядзька. Папрасіў пайграць што яшчэ. Сыграў я накцюрн Шапэна і нешта з Дамініка Скарлаці. Дзядзька ўразіўся і на знак падзякі ўласнаручна зварыў мне каву. Клікалі яго Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч.

Але ў літаратуры не ўсё так сумна. Існуе замежная дапамога ў выглядзе замежных грантаў.

— Яны нагадваюць мне лагерныя пасылкі, якія спачувальныя замежнікі раз-пораз перакідваюць нам праз лагерны паркан. Усё нібыта слушна: вось вам утрыманне, спадары літаратары, толькі пішыце разумнае, добрае, вечнае! Але я не ведаю аніводнага значнага твору беларускай літаратуры, які быў бы напісаны менавіта пры грантавай падтрымцы. Ну, пераклады, ну, розныя калялітаратурныя “тусоўкі”…

Сістэма грантаў неверагодна падзяліла пісьменнікаў па “тусоўках” і “кланах” на “сваіх” і “чужых”, прытым купка літаратараў, якая дапінаецца да пэўнага замежнага рэсурсу, бароніць яго ад чужынцаў-калег з імпэтам 28 герояў-панфілаўцаў каля раз’езду Дубасекава.

Дык, можа, лепш вярнуцца да савецкага досведу, калі пісьменнікаў падтрымлівала дзяржава?

— За савецкім часам існаваў Саюз пісьменнікаў БССР, гэткі гібрыд Міністэрства літаратуры і элітнага спецразмеркавальніка, куды амаль усе літаратары і ўваходзілі. Вось вам кватэра цягам года пасля ўступлення, вось вам Дом творчасці “Іслач”, дзе можаце займацца хоць прыгожым пісьменствам, хоць маральна-побытавай разбэстай  — толькі, крый Божа, не дысідэнцтвуйце! З уладай канфліктавалі адзінкі: Наўроцкі, Карпюк, Караткевіч, Іпатава, Барадулін, Быкаў…

Добра памятаю, як у “стале заказаў”, што месціўся ў колішнім Доме літаратараў, штопятніцы выдавалі пісьменніцкія “пайкі”: бутэлька шампанскага, бляшанка шпротаў, слоік венгерскага гарошку “Глобус” і палка каўбасы “Маскоўская”. І тыя савецкія пісьменнікі навыперадкі беглі па той паёк, ці пайку, праз тры прыступкі. А на двары была сярэдзіна васьмідзясятых, калі народ у Беларусі душыўся ў кіламетровых чэргах за “супавыя наборы” з ялавых костак.

Так што няма розніцы паміж савецкім “сталом заказаў” і “замежнымі грантамі”. Гранты могуць мець сэнс толькі тады, калі гэта капітал для канкрэтных літаратурных праектаў, скіраваных на масавага чытача, а не нейкая абстрактная дапамога.

Як што — давядзецца браць у рукі зброю // Народная Воля. 2014. 12 снежня (пад псеўданімам Максім Плотнікаў)