Гарольд Вольскі: «Змітрок Бядуля памёр на маіх руках…»

Канфлікт з Вячаславам Молатавым і выступленне ў спектаклі са Стэфаніяй Станютай, дапамога Сяргею Лемешаву і дэманстрацыя Іосіфу Сталіну першага савецкага верталёта.  Гэта толькі асобныя яркія падзеі з біяграфіі Гарольда Вольскага. Ён з’яўляецца сынам драматурга Віталя Вольскага, аўтара легендарнай пастаноўкі “Несцерка”, і дзядзькам музыканта Лявона Вольскага, лідара культавага “N.R.M.”.

Фота аўтара

Гісторыю свайго жыцця 87-гадовы Гарольд Вітальевіч расказаў у эксклюзіўным інтэрв’ю “Народнай Волі”.

«Піць я пачаў у сем гадоў, паліць – у пяць»
Ваша дзяцінства – гэта час сталінскіх рэпрэсій. Бацькі расказвалі вам пра іх праўду?
– Вясной 1938 года прыбягаю дадому і кажу бацьку: “Кузьма Чорны – вораг народа! Яго пасадзілі…”. І тут нечакана ён даў мне па вуху. Потым засмуціўся і кажа: “Заўтра і я такім буду. Бачыш клуначак, што мне сабралі? Мяне ў любы момант могуць назваць ворагам народа”. Бацька быў ўжо выключаны з партыі і зняты з усіх пасад. Тады ён расказаў мне, што галоўны вораг народа – вусаты Юзэк (гаворка пра Сталіна). Зразумела, прасіў нікому не казаць: “Ты загінеш – і я загіну”.

Віталю Вольскаму пашанцавала?

– Яго выратаваў Чарнышоў, намеснік народнага камісара НКУС Беларусі. У маладосці бацька з’яўляўся вялікім начальнікам у армейскай разведцы: намеснікам начальніка асобага аддзела Заходняга фронту. У 20 гадоў меў пасаду, роўную генеральскай. Чарнышоў быў яго падначаленым. Яны сустрэліся на вуліцы і Чарнышоў сказаў: “Цяпер адбываецца такое – не дай Божа! Я табе раю: неадкладна з’ехаць з Мінска. Я цябе ўжо выкрасліў з трэцяга спісу”. Бацька паслухаўся, паехаў у Пухавічы і сядзеў там, не паказваючыся ў Мінску, два гады. У 1939 годзе яго аднавілі ў партыі. А Чарнышоў з’ехаў разам з маршалам Блюхерам на Далёкі Усход, дзе быў рэпрэсаваны.

У вас было шчаслівае дзяцінства?

– Піць я пачаў у сем гадоў, паліць – у пяць (смяецца). Бацька тады з’яўляўся дырэктарам Інстытута літаратуры і мастацтва Акадэміі навук. Ён атрымліваў з партыйнага размеркавальніка спецпайкі. Яны складаліся з маргарыну, селядца, макаронаў і пачкі папярос. Памятаю, што на апошніх былі намаляваны пушкі. “Беламор” з’явіўся пазней. Сцягнуў адзін пачак, выйшаў ва двор (а дамы тады былі, як у Адэсе – з лесвіцамі ў двары, з чорнымі хадамі) і запаліў. Але ў 1970-м трапіў на аперацыйны стол, два месяцы правёў з трубачкамі і завязаў.

А як жа з выпіўкай?

– Тут вінавата паэзія і старэйшы брат (будучы пісьменнік Артур Вольскі), які рана пачаў пісаць вершы. Я – таксама. Тады ішла грамадзянская вайна ў Іспаніі, таму і вершы былі адпаведныя: “Испания, дорогая Испания. // В Испании идут бои…”. Дзіцячыя такія творы.

Дык вось у нас на палічцы ў камодзе заўсёды стаялі каньяк, гарэлка, віно. Бацька быў непітушчы. Але часта прыходзілі то скульптар Заір Азгур, то крытык Алесь Кучар, то пісьменнікі Пятро Глебка і Пятрусь Броўка. Аднойчы прыходжу дадому са школы, а брат яшчэ не сышоў, яму ў другую змену (мы вучыліся ў беларускамоўнай 25-й паказальнай школе імя Чарвякова, у якой выкладаў Янка Маўр. Цяпер на яе месцы знаходзіцца паштамт). Бачу, Артур каньячок цягне. “Ты толькі нікому не кажы, – просіць ён. – Ад каньяку так добра вершы пішуцца!”. Ён быў на пяць гадоў мяне старэйшы, яму ішоў трынаццаты год. Артур – за дзверы, а я за каньяк – і пісаць вершы. Потым адкрыў другую бутэльку…Карацей, прыходзіць мама. Я адчыняю дзверы і падаю. Пабеглі за доктарам, думалі, што шкарлятына. Ніхто не мог дапамагчы. Недалёка ад нас жыў тэрапеўт Сяргей Мелкіх (пазней член-карэспандэнт Акадэміі навук Беларусі). Ён аглядзеў мяне і кажа: “Дык ён жа п’яны!” Пазней нават падчас вайны не мог піць нават квас. Напіўся на ўсё доўгія гады наперад (смяецца).

«Мне было трынаццаць,  калі пайшоў працаваць…»
Вы згадалі пра вайну. А дзе яе сустрэлі?

– У пісьменніцкім Доме адпачынку, будынак якога знаходзіцца цяпер у Мар’інай Горцы. У шэсць гадзін раніцы 22 чэрвеня я і Ігар Атраховіч, сын Кандрата Крапівы, пайшлі на рыбалку. А побач, ля Пухавіч знаходзілася некалькі ваенных аэрадромаў. Мы шлі па шпалах, і раптам над намі з’яўляюцца два знішчальнікі і пачынаюць страляць. “Во, п’яныя лётчыкі, – кажу я. – Напіліся і прамазалі”. Потым бачым: ляціць самалёт з двума фюзеляжамі, а на ім крыжы. Разумеем, нешта не так. Прыбягаем у Дом творчасці, а над намі смяюцца. Маўляў, паніку падымаеце! А неўзабаве з рэпрадуктараў ужо выступаў Молатаў, які паведаміў пра пачатак вайны.

25 чэрвеня прыехаў бацька, Алесь Кучар і Пятрусь Броўка. Яны сказалі, што трэба збірацца, бо Мінск гарыць. Але на чым ехаць? Нашу грузавую машыну на другі дзень забралі ў армію. Затое ў нас было некалькі бочак бензіну. Бацька з Броўкам пайшлі да сакратара Пухавічскага райкама партыі. Той сказаў, што з машынай дапамагчы не можа. Але побач стаіць машына слонімскага ваенкамата. А ў іх бензіну няма.

Пайшлі дамаўляцца. Тая машына напаўпустая: там сядзяць жонка слонімскага ваенкама і шафёр. На нашых конях пагрузілі бочку бензіну і давезлі да станцыі. Машына прыехала да Дому адпачынку. У палутарку ўбілася чалавек сорак, адзін на адным. Раніцай 26-га паехалі на ўсход па Магілёўскай шашы. Разам з намі ехалі сем’і Барысенкі (дырэктара Інстытута літаратуры і мастацтва), Броўкі, Крапівы, Змітрака Бядулі.

Без страху і неспадзяванак не абышлося?

– Бліжэй да Магілёва нас спыніў нямецкі патруль. А ў нас у машыне дзве дробнакаліберныя вінтоўкі! На шчасце, іх не ўбачылі. Праверылі нас і прапусцілі. Даехалі да Крычава. Ледзь заехалі ў лес за мостам – апошні разбамбілі. У расійскім горадзе Рослаўлі сустрэлі Уладзіміра Маліна, сакратара ЦК кампартыі Беларусі. Пісьменнікаў пакінулі ў распараджэнні штаба, а сем’і іх (разам са сваякамі саміх сакратароў ЦК) адправілі эшалонамі на ўсход.

Нейкі час жылі ў Саратаўскай вобласці, а потым сем’і пісьменнікаў было вырашана эвакуіраваць у Алма-Ату. Бруд быў такі, што вазы да вакзала цягнулі на сабе. Дабраліся да станцыі, пагрузіліся і паехалі. Страшэнна хацелася есці. Таму там, дзе спыняліся, мянялі якія заўгодна рэчы на хлеб.
Аднойчы спыніліся на станцыі Семіглавы Арол, што ў 12 кіламетрах ад Уральска. Абмен ужо заканчваўся, калі цягнік даў гудок. Змітрок Бядуля захваляўваўся, што цягнік паездзе без яго, і пабег. Мы за ім. Паспелі. А Бядуля любіў пальцамі скручваць махорку, з-за чаго яна станавілася пузатай (паказвае). Я ўвесь час звяртаў на тое ўвагу, бо паліў сам. Бядуля скруціў яе, зацягнуўся некалькі разоў – і яму стала дрэнна. Марыя Ісакаўна, яго жонка, папрасіла: “Гарык, падтрымай”. Я падбег, праціснуўся, падтрымаў. Бядуля пачаў задыхацца. І заціх. На маіх руках ён і памёр. Таму мы выгрузіліся ва Уральску, дзе Бядулю і пахавалі.

Як выжывалі ва Уральску? Вы пайшлі працаваць?

– У гэтым жа горадзе знаходзіўся БДТ-2 (цяпер Нацыянальны драматычны тэатр імя Якуба Коласа, што працуе ў Віцебску). Маці звязалася з тэатрам. Яго супрацоўнікі прыехалі, арганізавалі пахаванне Бядулі, а для нас – інтэрнат. Мне было трынаццаць, і я пайшоў працаваць у БДТ-2 – асвятляльнікам, бутафорам, рабочым сцэны, драпіроўшчыкам, пазней нават акцёрам дапаможнага складу. Людзей не хапала, бо ўсіх мужчын забралі ў армію.

Аднойчы нават выйшаў на сцэну з вялікім Сяргеем Лемешавым. Справа ў тым, што ў 1943-м БДТ-2 перабраўся ў падмаскоўны горад Арэхава-Зуева. А Вялікі тэатр прыехаў туды з “Яўгенам Анегіным”. Ідзе спектакль, я стаю за кулісамі. Тым часам масквічы разумеюць, што секунданта для дуэлі, падчас якой Анегін заб’е Ленскага, няма. Бачаць мяне. Даведаліся, хто я такі, і папрасілі дапамагчы. Так і выйшаў на сцэну.

Пасля вызвалення вы працягвалі працаваць у тэатры?

– У Мінску паспрабаваў уладкавацца ў Купалаўскі тэатр. Але Глеб Глебаў, тагачасны мастацкі кіраўнік, адмовіў: “Развернемся тут, потым падыдзеш”. Расказаў пра такі адказ дома. Неўзабаве мая маці сустрэла Глебава ў краме і спытала: “Чаго ты не бярэш майго сына?” Той кажа: “Хай прыходзіць”. Маці пагаварыла з Фані Алер, дырэктарам Купалаўскага. Тая таксама была не супраць. Я прыйшоў у Купалаўскі, прынёс даведку, што працаваў у БДТ-2, і ў лістападзе 1944 года мяне прынялі, залічылі акцёрам дапаможнага складу. Іграў маленькія ролі кшталту “Кушать подано”.

Праз некалькі месяцаў пры тэатры адкрылася студыя акцёрскага майстэрства. Яе ўзначальваў Еўсцігней Міровіч. Працаваў там і Леў Літвінаў (рэжысёр, які паставіў легендарную “Паўлінку”). Паколькі я працаваў у штаце тэатра, іспыты туды не здаваў. Мне зрабілі ліпавую даведку, што я скончыў дзесяць класаў. Хоць у сапраўднасці не было і пяці. Літвінаў быў да мяне больш памяркоўны. А вось Міровіч не ўзлюбіў, бо я быў недысцыплінаваны. Спазняўся, не туды прыходзіў, хуліганіў, не ўмеў выпіць так, каб мяне не заўважылі. Але менавіта Міровіч даў мне першую ролю: іграў скетч (невялікая п’еса камедыйнага зместу з двума, радзей трыма персанажамі) са Стэфаніяй Станютай. Ездзілі па вайсковых часцях і выбарчых участках. Вядома, галоўная была Стэфанія, я толькі падыгрываў. Наогул, ведаў Станюту яшчэ з 1930-х гадоў: яна неаднаразова вадзіла мяне малога за руку па скверы.

«Спецслужбы ведалі кожны мой крок»
Ваша кар’ера ў Купалаўскім была нядоўгай?

– У верасні 1948 года мяне забралі ў армію. Бацька мог дамовіцца, але не хацеў. Ды і я не настойваў. Тады ў армію ішлі з задавальненнем. Школу стралкоў-радыстаў авіяцыі я скончыў з адзнакай “выдатна”, таму мог выбіраць ваенную акругу. Выбраў Закаўказскую, бо хацеў пабачыць той рэгіён. У свой час бацька ездзіў туды з пісьменніцкай дэлегацыяй, і ў яго засталіся вельмі яркія ўспаміны.

Мяне накіравалі старэйшым механікам у 104-ю эскадрыллю асобага прызначэння (я скончыў школу авіямеханікаў па радыёспецабсталяванні). Яна базіравалася ў Тбілісі, у раёне Наўтлуг, і падпарадкоўвалася непасрэдна Маскве і камандуючаму ваенна-паветраных сіл Закаўказскай ваеннай акругі. Нашай задачай было выконваць асаблівыя партыйныя заданні на поўдні. Праз іх двойчы давялося пабачыць Сталіна.

Адчувалі страх?

– Не, хутчэй адчуваў нясмеласць. У 1951 годзе з Масквы была дастаўлена платформа. На ёй – першыя савецкія верталёты Мі-1, але без вінтоў. Мы сабралі тэхніку на аэрадроме і паляцелі на адну з грузінскіх дач Сталіна (здаецца, размешчаную ў раёне Кутаісі). Я з’яўляўся радыстам і механікам. А кіраваў намі Васіль Сталін. Ён мне вельмі спадабаўся: прыемны, без усялякіх “закідонаў”. Я працаваў, зашпілены на ўсе гузікі. Было горача, а Васіль мне кажа: “”Старшой”, што ты пакутуеш? Расшпіліся і не ўставай, калі я заходжу”. Я працаваў сваім пазыўным. Ён кажа: “Працуй маім, лягчэй будзе”. Прыляцелі на дачу Сталіна, ён выйшаў, моўчкі паглядзеў. Навошта каменціраваць? Адна “мошкара” перад ім. Гэтаксама лёталі і другі раз, калі прывозілі да Сталіна групу замежнікаў.

Вас правяралі?

– Спецслужбы ведалі кожны мой крок: да якой дзяўчыны хадзіў учора і з кім піў пазаўчора. Аднойчы здарыўся камічны эпізод. Сядзім у забягалаўцы ў самым цэнтры Тбілісі. Падыходзіць да мяне адзін з саслужыўцаў: “Што пра цябе напісаць? Начальнік асобага аддзела даў каманду”. “Напішы, што люблю Маякоўскага. А што пра цябе напісаць?” (смяецца).

Каго вы яшчэ запомнілі з крамлёўскіх небажыцеляў?

– Бачыў усіх. Нават Лаўрэнція Берыю. Але што тут расказваць? Для іх мы фактычна з’яўляліся абслугай, на якую не звяртаюць увагі. Лепш раскажу, як паканфліктаваў з Молатавым. У 1960-я прыехаў у Маскву у госці да Вячаслава Броўкіна (у 1960–1962 гадах – галоўны рэжысёр Купалаўскага тэатра, пазней рэжысёр трынаццаці серый тэлесерыяла “Следствие ведут знатоки”). Яго не было дома, таму выйшаў на вуліцу. Прызнаюся, да таго крыху выпіў. Бачу, ідзе дзядзечка. Сівы, з жоўтым тварам. Вусы такія, як у мяне. З ім пад руку бабуля. Гляджу – дык гэта Молатаў, якога ўжо адправілі на пенсію! Падыходжу да яго: “Вячаслаў Міхайлавіч! Як вашы сталінскія дарогі вядуць да камунізму?”. Справа ў тым, што ў нашай эскадрыллі вісеў плакат, на якім быў намаляваны Молатаў. І надпіс: “Мы ідзём у той век, калі ўсе сталінскія дарогі вядуць да камунізму”. Молатаў на мяне паглядзеў: “Малады чалавек, вядзіце сябе прыстойна!” Я яму ў адказ: “Але ж я памятаю, як глядзеў на ваш партрэт!” Нарэшце яго жонка Паліна Жамчужына не вытрымала: “Малады чалавек, супакойцеся, дайце нам спакойна ісці!” Тут падбягае Броўкін: “Вячаслаў Міхайлавіч, прабачце!” Тыя і пайшлі.

Пасля арміі вы вярнуліся ў Купалаўскі?

– Прыйшоў у тэатр, а там ніводнай вакансіі! У дадатак я захварэў, узніклі праблемы з голасам. Працягваць акцёрскую кар’еру не было сэнсу. А хадзіць з падносамі і пісталетамі не хацелася. Нейкі час быў беспрацоўны. Потым уладкаваўся на “Гарызонт”. Калі сталі выпускаць першыя тэлевізары, уваходзіў у брыгаду настройшчыкаў. З’яўляўся сакратаром камітэта камсамола завода, пазней сакратаром парткама Мінскага паліграфкамбіната. А пасля сустрэў Іосіфа Дорскага, якога прызначылі дырэктарам кінастудыі “Беларусьфільм”. Ён мяне запрасіў у сваю каманду. Паколькі знаходзіўся ў наменклатуры партыйных органаў, давялося ўзгадняць прызначэнне з Сяргеем Прытыцкім. Працаваў на “Беларусьфільме” амаль тры дзесяцігоддзі.

Чым вы асабліва ганарыцеся?

– У 1976-м я стварыў студыю мультфільмаў, якую ўзначальваў дванаццаць гадоў. Адразу паставіў умову, каб ніхто не ўмешваўся ў маю працу. Таму студыя развівалася. Цяпер многія рэжысёры пакрысе з’язджаюць за мяжу. Галоўны камплімент пачуў праз гады ад былых падначаленых: “Калі вы прыйдзеце на “Беларусьфільм”, эфектыўнасць працы павялічыцца ў тры разы”. Адказваю: “Дык я ўжо не ў стане працаваць і кіраваць”. “А гэта не трэба. Адной ваша прысутнасці дастаткова”. Здаецца, гучыць нядрэнна…
Максім ПЛОТНІКАЎ.

Гарольд Вольскі: «Змітрок Бядуля памёр на маіх руках» // Народная Воля. 2015. 11 жніўня (пад псеўданімам Максім Плотнікаў)