«Сонечка»: апошняя прэм’ера РТБД

У Рэспубліканскім тэатры беларускай драматургіі прэм’ера.


Андрэй Бібікаў у ролі Раскольнікава
Фота з сайта тэатра rtbd.by

Рэжысёр Валерый Анісенка ажыццявіў пастаноўку драмы Алены Паповай “Сонечка”, створанай паводле рамана Фёдара Дастаеўскага “Злачынства і пакаранне”.

Для вопытнага і амбіцыёзнага драматурга, чый твор “Улюбёнцы лёсу” ў свой час быў адзначаны 1-й прэміяй на Еўрапейскім конкурсе п’есе ў Германіі, сёлетні спектакль стаў трэцім вопытам супрацоўніцтва менавіта з гэтым тэатрам. Першая пастаноўка “Развітанне з Радзімай” адбылася ў 1998-м яшчэ пры мінулым кіраўніцтве калектыву. “Вандроўнікі ў Нью-Йорку”, пастаўленыя ў снежні 2009 года, відавочна, не зрабіліся падзеяй у мастацкім жыцці краіны. Бадай, менавіта “Сонечка” павінна была расставіць ўсе кропкі над “і” ва ўзаемаадносінах драматурга і тэатра.

“Злачынства і пакаранне” некалькі разоў увасаблялася на беларускай сцэне. Але ранейшыя пастаноўкі яднала агульная рыса: іх рэжысёры ў большай ці ў меншай ступені ішлі за Дастаеўскім, падпарадкоўваліся яго сюжэту і выкладзеным у рамане ідэям. А.Папова прапанавала РТБД п’есу “Сонечка”, якую, з аднаго боку, можна разглядаць як самастойны твор, з другога боку, як інсцэніроўку рамана. Думаецца, такія падыходы і абумовілі рознае ўспрыманне спектакля.

Наколькі ў спектаклі захаваныя героі “Злачынства і пакарання”, а таксама перададзена яго атмасфера? На першы погляд, пры скарачэнні тэкста і пераўтварэнні прозы ў дыялогі А.Папова здолела захаваць асноўныя сюжэтныя лініі твора. З галоўных герояў рамана на сцэне не быў прадстаўлены толькі следчы Парфірый Пятровіч, што прывяло да знікнення лініі яго ўзаемаадносін з Раскольнікавым. Усім астатнім персанажам (родным Радыёна, сям’і Мармеладавых, Свідрыгайлаву, Лужыну) драматург дала сцэнічнае жыццё: каму кароткае, каму больш доўгае.

Такое рашэнне прывяло адначасова да двух вынікаў. Першы праявіўся ў тым, што дзеянне п’есы канцэнтруецца вакол адной скразной лініі – барацьбе паміж светам і цемрай, дабром і злом, Хрыстом і Антыхрыстам. Таму ў “Сонечцы” амаль не звяртаецца ўвага на абставіны, якія прывялі Раскольнікава да забойства. Знакамітая тэорыя героя, якая праявілася ў славутай сентэнцыі “тварь я дрожащая, или право имею?”, таксама не атрымлівае разгортнутага тлумачэння. Што датычыцца пакарання, дык А.Папова інтэрпрэтуе яго па-свойму. Згодна аўтару, сваім учынкам Раскольнікаў (А.Бібікаў) адразу апынуўся ва ўладзе цёмнага, д’ябальскага свету. Сонечка (Н.Цвяткова), яе шчырая вера спрабуюць выцягнуць героя з гэтага віру. Але любыя сумненні героя ў неабходнасці пакаяння і нават у існаванні Бога прыводзяць да спробы д’яблаў авалодаць душой Раскольнікава. Намаганні такога кшталту, увасобленыя ў эфектныя, кантрастныя нумары (музыка У.Кандрусевіча, пластычнае вырашэнне І.Сігова), сталі, на маю думку, найбольш яркай часткай спектакля.

Больш за тое, д’яблы выступаюць у ліку галоўных дзеючых асобаў “Сонечкі”. Гэта яны кідаюць пад капыты каня чыноўніка Мармеладава (А. Дабравольскі), у якасці гасцей прысутнічаюць на яго памінках, наладжаных Кацярынай Іванаўнай (Л.Сідаркевіч), выконваюць ролю публікі ў сцэне, калі ўдава вар’яцее. (Гэтыя героі А.Паповай у нечым нагадваюць Варожасць у елізар’еўскім балеце “Рамэо і Джульета”, менавіта яна падштурхоўвае герояў да канфліктаў і ў патрэбны момант працягвае ім зброю для забойства). Ідэя і сцэнічнае вырашэнне згаданых эпізодаў – безумоўная ўдача драматурга і рэжысёра-пастаноўшчыка.

Удалая і сцэнаграфічная задума В.Праўдзінай: дзве сценкі, у кожнай з якіх ёсць дзверы, утвараюць кут. Гэта могуць быць і пакоі герояў, і Пецярбург Дастаеўскага, і маленькая, сціснутая да трохкутніка прастора святла, у якой Раскольнікаў не можа найсці збавення ад уласных думак.


Злева направа: Анастасія Баброва (Дуня), Таццяна Мархель (Пульхерыя Іванаўна), Надзея Цвяткова (Сонечка) і Андрэй Бібікаў (Раскольнікаў)
Фота з сайта тэатра rtbd.by

Прэм’ера, паказаная РТБД, у нечым і кантрастуе з шэрагам іншых сцэнічных увасабленняў Дастаеўскага. Напрыклад, у спектаклі “Злачынства і пакаранне” (рэжысёр-пастаноўшчык Ц.Ільеўскі), які Брэсцкі тэатр драмы і музыкі прывозіў на гастролі ў Мінск, дэталёва, рэалістычна, скурпулёзна даследваліся абставіны жыцця герояў і іх асяроддзя. У “Сонечцы” акцэнт робіцца на іншых акалічнасцях — рэлігійных або містычных. Барацьба светла і цемры ў душах герояў моцна ўдзейнічае на пачуцці і прымушае гледачоў задумацца пра ўбачанае.

Цяпер акрэслім іншы вынік намаганняў А.Паповай. На маю думку, інсцэнізацыя рамана прывяла да пэўнага збяднення твора. Уважлівы чытач абавязкова спытаецца, каго аўтар мае на ўвазе: А.Папову ці Ф.Дастаеўскага? Як не дзіўна, абодвух. Калі разглядаць “Сонечку” як самастойную п’есу драматурга, ніяк не звязаную з творам Фёдара Міхайлавіча, трэба прызнацца, што разабрацца ў сюжэце часам было амаль немагчыма. Калі разглядаць “Сонечку” як інсцэнізацыю рамана, відавочна, што любы класічны твор складецца з велізарнай колькасці пластоў і сэнсаў, цесна пераплеценых паміж сабой. Хрысціянска-рэлігійная лінія, безумоўна, прысутнічае ў “Злачынстве і пакаранні”, але складае толькі адзін з аспектаў. Яго штучнае вылучэнне, а таксама скарачэнне іншых ліній прывяло да страты і скажэння аўтарскай задумы. Відавочна, што некаторыя героі маюць літаральна некалькі мізансцэн. У выніку выканаўцы — І.Сігоў (Свідрыгайлаў), А.Баброва (Дуня) не атрымлівалі належнай магчымасці для самараскрыцця. Нават Раскольнікаў часам падаваўся не жывым чалавекам, а персанажам гісторыі, які рухаецца паволе жадання “чорнага” лялькавода.

“Дык што прапанаваць? – заўважыць крытычны чытач. – Наколькі рэальна перанесці на сцэну ўсё “Злачынства і пакаранне?”. У адказ нагадаю пра пастаноўку Брэсцкага тэатра, у якой рэжысёр амаль цалкам пакінуў аўтарскі тэкст. Так, той спектакль працягваўся больш за тры з паловай гадзіны. Але шчаслівыя гледачы ўбачылі шэдэўр, прыхільнікі пісьменніка – арыгінальны тэкст, а акцёры мелі прастору для творчай рэалізацыі.

Некаторыя ролі ў спектаклі ўсё ж далі магчымасць для самакраскрыцця некаторым артыстам. Напрыклад, Андрэй Дабравольскі, выканаўца партыяў галоўных злодзеяў ці не ва ўсіх спектакляў тэатра, ярка ўвасобіў ролю чыноўніка Мармеладава. Відавочна, ён і яго калегі вартыя лепшых класічных роляў сусветнай драматургіі.

Бадай, тое ж можна сказаць як пра гледачоў РТБД, так і сам тэатр. Арыентацыя калектыву на айчынных драматургаў, закладзеная ў самой назве тэатра, не можа не выклікаць павагу. Але аналізуючы апошнія прэм’еры РТБД (“Вандроўнікі ў Нью-Йорку”, “Яго апошняе каханне (Лета)”, “Адамавы жарты”, “Сонечка”), бачна, што ва ўсіх выпадках беларускі драматургічны матэрыял саступаў рэжысуры або проста не адпавядаў яе ўзроўню.

Дзяніс Марціновіч Каго ратуе “Сонечка”?// Настаўніцкая газета. 2011. 6 студзеня. № 2. С. 10.

«Сонечка»: апошняя прэм’ера РТБД: 4 комментария

  1. Здравствуйте, Денис. Я видела Вас в РТБД на юбилее. «Сонечку» могла бы комментировать долго, в тот вечер смотрела постановку 4-ый раз. Вот только сил уже нет, работы много. Скажу только, что с радостью увидела Вашу статью, мне было очень интересно – что же вы думаете о «Сонечке». И как-то разочаровалась, простите. Скучно. О чем точно не могу промолчать – музыка Кондрусевича и сцены с демонами только уродуют постановку. Особенно отвратительна песня на поминках. Складывается впечатление, что парень из глухой деревни впервые посетил театр и увидел нечто, что его сильно поразило. Такие изыски были бы украшением спектакля лет 15 назад. Главное, на чем держится эта постановка – актерские работы. В том числе и бедолаг-демонов, особенно Сергея Шимко . И Андрей Добровольский, и Людмила Сидоркевич, и Кирилл Новицкий, и Дима Медведев, и юное создание в роли Полечки, и, безусловно, Галина Чернобаева – все точно, профессионально. Надя Цветкова заставила поверить в то, что она Сонечка, но ничуть не хуже, а может даже лучше, её сыграла бы Вероника Буслаева. А вот Бибиков… Я смотрела советский фильм 69-го года, и прекрасно помню игру Георгия Тараторкина, это было гениально. Но для меня именно Бибиков – Раскольников из книжки, во всех смыслах, даже внешне. И из труппы РТБД просто невозможно представить себе кого-то другого. С уважением, Денис.

  2. Ну, что же, спасибо и за такую оценку. Что касается актерских работ, согласен. Просто исполнителям не дали развернуться. И «песня на поминках» мне тоже не понравилась (но я о ней и не писал).
    Но вот «парень из глухой деревни впервые посетил театр и увидел нечто, что его сильно поразило»… Не сомневаюсь, что Вы видели в театре больше, чем я. Но в данной ситуации я оценивал не отдельный хореографический номер, а то, как он передавал ситуацию, в которой оказался главный герой, его мысли и сознание. И это как раз получилось.
    Но знаете, меня как-то удивляет, с какой категоричностью Вы выносите мне приговор:) Неужели есть только одна правильная точка зрения — Ваша?
    Вот, например, помните купаловское «Вяселле» — очень яркий и очень неоднозначный спектакль? Так вот, когда подводили итоги 2009 года, часть критиков (причем не молодых, а с научными степенями и регалиями) назвали его лучшей постановкой года. А другая часть (такая же титулованная) — главным провалом.
    Но тогда получается, что половина из них проф-непригодна. Но кто: те, кто не оценил шедевра, или те, кто кому понравилась посредственность?
    А мы спорим из-за не самого лучшего спектакля.
    Интересно, как Вам хватило сил посмотреть постановку 4-й раз? Может, я ненароком обидел кого-то из Ваших знакомых или друзей?:)

  3. :) Ой нет, Денис. Никакой категоричности и никакого приговора. :) И уж тем более Вам. Прошу прощения, если так вышло в моих словах. Это было больше к спектаклю. Я не критик. Я просто зритель. Кстати, мне «Свадьба» понравилась. :) «Сонечку» пришлось смотреть по работе (я не работаю в театре). Хотела спросить — вы сходили на «№13″?

  4. Увы, еще нет. Чтобы не перекормить себя театром и побольше успевать, хожу туда чаще всего в выходные дни (премьеры, разумеется, отдельный разговор).
    А «№13″ или идет в другие дни, или время уже занято другой постановкой. Но все-таки надо будет обязательно сходить.

Комментарии запрещены.