Быхаўшчына. Як выжывалі падчас вайны

Выкладваю на блог успаміны Міхася Мушынскага. Вядомага беларускага літаратуразнаўцы, тэкстолага, доктара філалагічных навук, член-карэспандэнта НАН Беларусі. Па шчасліваму супадзенню – майго дзядулі.


Фота Ігара Кузняцова

Калі яму споўнілася 80 гадоў, пісаў пра яго ў «Літаратуры і мастацтва».

Успаміны прысвечаны жыццю Міхася Мушышнскага падчас Другой сусветнай вайны. У скарочаным варыянце яны былі надрукаваны ў студзені 2001 года ў газеце Літаратура і мастацтва. У поўным варыянце — летась у кнізе “Быхаўшчына літаратурная”. У электронным варыянце ніколі не выкладваліся.

МОКРАЕ. КЛІМЧЫКІ. ВАЙНА
Фрагменты ненапісаных яшчэ ўспамінаў

Вёска
Сапраўды, кожная вёска — гэта цэлы свет. Каб хапала часу, пра маю родную вёску Мокрае, што ў Быхаўскім раёне Магілёўскай вобласці, можна было б напісаць не адзін раман. Такімі каларытнымі паўстаюць фігуры аднавяскоўцаў. Іх паводзіны, учынкі, мова. Згадаць хоць бы мянушкі. Адкулъ узялася тая ці іншая з іх — ніхто не ведаў. Быў у вёсцы Іван, які меў мянушку Вуцар. Чаму “Вуцар”, цяжка сказаць. Але як каларьггна гучыць! Такое не прыдумаеш знарок. У іншага мянушка — Шлапка. Што такое “Шлапка”? Пэўна, той, хто клэпае, шлэпае. Або яшчэ — Павел-Таўкадуб. Гучыць не горш, чым славутае “Паша-мерседэс”. Сына Іваца Буціна называлі Коля Кадацка. Быў Іван, які меў мянушку Венчык. Быў яшчэ адзін Іван — Іван-Мэм. Нас, дзяцей Мушынскіх, называлі Клімчыкі, паколькі мой прадзед быў Клім.

У маіх бацькоў, Марфы Іванаўны і Іосіфа Кірылавіча, было чацвёра дзяцей. Старэйшы брат, Іван, нарадзіўся ў 1930 годзе. Я — праз год. Меншы брат, Толік, у 1937-м і, нарэшце, сястра, Валечка — у 1938-м. Мы ўсе трое — студзеньскія хлопцы.

Маці мая была адзінай дачкой у сваіх бацькоў — Аксінні Раманаўны Пісарэнка і Івана Крукоўскага. Бацькаў род больш разгалінаваны. У дзеда па бацькавай лініі Кірылы Мушынскага, нарадзілася пяцёра сыноў. Ягор, Іван, Фёдар, Антон і нарэшце малодшы, Іосіф, мой бацька. Усе мае дзядзькі былі вельмі таленавітыя людзі. I пра кожнага трэба расказваць асобна. У кожнага з іх было не менш за чацвёра дзяцей. Усе жылі ў Мокрым.

Бацька спачатку быў за тэлеграфіста ў Быхаве. А потым падвучыўся і пайшоў у Магілёў дыспетчарам на чыгуначную станцыю. Працаваў па 12 гадзін. Магілёў і да вайны з’яўляўся буйным чыгуначным вузлом. У размовах бацька прыгадваў розныя гарады і населеныя пункты, напрыклад, Навазыбкаў. А гэта ўжо Расія… Магілёў як чыгуначная станцыя кантраляваў вялікі адрэзак дарогі. Ажно да Гомеля.

Былі і дарожныя здарэнні. Бывала, нехта пад цягнік трапляў, здаралася аварыя. Бацька ўсё гэта моцна перажываў. Гаспадаркай ён мала займаўся. Хоць і любіў касіць, добра ўпраўляўся з коньмі. Росту бацька быў невысокага, але зграбны, прыгожы з твару. I надта хораша спяваў. Голас мяккі, багаты на інтанацыі, вельмі прыемны. Дужа любіў я бацькавы спевы. I ў любой кампаніі Юзік — так сябры між сабой называлі бацьку — быў заўжды жаданым госцем. Калі на добрым падпітку вясковыя хлопцы пускалі ў ход кулакі, бацька заўжды выступаў пасрэднікам, за што яму часцяком перападала і ад адных, і ад другіх. Але сваёй «міратворчай» місіі не кідаў.

Вельмі добра памятаю тую хату, у якой жылі да вайны. Добра збудаваная, пяцісценак, на дзве палавіны. Адна — чыстая, вокнамі выходзіла на вуліцу. А у другой палове хаты — кухня, печ. Досыць шырокі, прасторны двор. Вялікая пуня, клець — асобнае збудаванне, дзе стаяла зерне і прадукты, якія не баяцца марозу. Клець цёмная, з маленькім акенцам. Паднавес спалучаў клець і стопку, дзе захоўваліся бульба, буракі. Зімой стопку прагравалі. Брама была, фортка, высокі плот з бярвення. Трымалі карову, цялё, свіней. Пэўны час — авечак. Сена і дровы куплялі.

У бежанцы
Як пачалася вайна, мне споўнілася дзесяць з паловай гадоў. I такое было абвостранае ўспрыманне ўсяго… Памятаю многія дэталі, падрабязнасці, хоць з таго часу колькі дзесяцігоддзяў мінула. Цяперашнія падзеі, можа, і не так запамінаюцца. А тое, што ў маленстве, — яно, сапраўды, незабыўнае. Калі пайшоў у школу, я сёе-тое запісваў — для памяці. Але каму тады тыя запісы былі патрэбныя?

Як у вёсцы пачалася страляніна, бачу, праз нашу вуліцу, праз гароды бяжыць салдацік. Ён ужо вінтоўку кінуў, пілотку трымае ў руках, рамень расшпіліў і таксама кінуў, каб лягчэй бегчы. Бег у бок Дняпра. Чырвонаармейцы — хто ўжо без зброі, а хто яшчэ з вінтоўкай. Немцы ж іх гналі на танках. Танкі падышлі з-за рэчкі, ад вёскі Трысцівец. I трасіруючымі пачалі біць па апошнім цягніку, які ўжо адыходзіў. Бо чыгунка — побач з Мокрым. Танкі і запалілі вёску. Можа, яны і нядоўга стралялі. Можа, каб загадзя была падрыхтавана вада, пясок, можна было і патушыць… Але хто ж ведаў, што так будзе?

Многія хаты згарэлі. Успыхвалі імгненна. Хата Жукавых была побач з намі, яна першая і загарэлася. Ад яе полымя на нашу перакінулася. Можа, каб мужчына быў у доме… Але паколькі бацька да вайны працаваў чыгуначнікам, яго адразу змабілізавалі. Як толькі пачало гарэць, бабуля Аксіння паспела залезці на гарышча, каб паздымаць рэчы, якія там захоўваліся, паскідала іх уніз. А мы, дзеці, ускочылі ў хату. Пытаемся ў маці: “Што браць?” Яна нам: “Што пацягнеш, тое і вынось…”

Вельмі шкадавалі, што згарэла цялё. Карова была на пашы, а цяля на ногі хворае было. I дровы згарэлі, і пуня, і стопка, і клець, і хата. Адным словам, босыя на вогнішчы. Пайшлі ў глінабітку, якая стаяла каля чыгункі, адтуль было добра відаць, як дагарала вёска. Не ўся згарэла. Канец вёскі і пачатак — засталіся. Але выкаціла шмат. Асабліва ў сярэдзіне.

Страляніна. Хаты няма. Жах! Уражанне, што свет рушыцца. Маці плача, разгубленая. Але ж трэба нешта рабіць, трэба малых ратаваць.

Мамін стрыечны брат, дзядзька Міша, запрог двух коней. Ён не ўступаў у калгас паводле рэлігійных меркаванняў, заставаўся аднаасобнікам.Таму і меў уласнага каня. Ноч перачакалі ў глінабітцы, а пад раніцу, калі сонца яшчэ не ўзышло, а толькі пачало світаць, паехалі ў бежанцы. Спачатку ў Касічы, затым у Хадуцічы, а потым у Людкоў. Бо праз нашыя вёскі ішла лінія фронту. Чырвоная армія замацавалася на левым беразе Дняпра, а немцы адразу фарсіраваць раку не маглі.

Едзем. На адной фурманцы — Іван, яму адзінаццаць, я, Толік, яму чатыры, і Валечка — ёй тры гадкі. Дзеці, лічы… Конь ледзь цягне. Мама ішла пехатою. На другім возе — дзядзя Міша, ягоная жонка цётка Дуня (у іх хата таксама згарэла) і Полька, Паліна Міхайлаўна, іхняя дачушка.

Да гэтага часу памятаю тую дарогу — адкосы, чырвоная гліна. Сонца ўзыходзіць… Ехалі доўга. Прыехалі ў Касічы да сваякоў. Размясцілі нас у нейкай хаце. Пабылі мы там трохі. А колькі знаходзіліся ў Хадуцічах, дык і не памятаю. Але ізноў узнялася страляніна. То купка чырвонаармейцаў ідзе, то немцы іх на танкетках даганяюць. Мы ж хацелі праехаць туды, дзе фронт ужо прайшоў.

Паехалі ў іншае месца, у Людкоў. Пасялілі нас у новай, толькі пабудаванай хаце. Але як напалі на нас ноччу клапы і скочкі! Гэта была такая пакута — трываць немагчыма! Кожную секунду цябе нехта кусае. Кажу: «Бабуля, не магу спаць!» Іван кажа: «Бабуля, і я не магу!» Пайшлі ў двор, на вуліцу. На возе як змаглі, так і ляглі. А як бабуля і маці спалі, я і не ведаю. Адтуль, з Людкова, бабуля хадзіла пехатою ў Мокрае даіць карову. А потым і засталася там.

Калі мы вярнуліся на свае папялішча, прыйшла да нас цётка Паўліна, жонка старэйшага бацькавага брата Ягора Кірылавіча, і кажа: «Ідзіце да нас! Сваякі ўсё ж такі!»

У хаце цёткі Паўліны — яе сям’я і нас, дзяцей, чацвёра. А таксама маці Марфа Іванаўна, бабуля Аксіння Раманаўна. Было вельмі цесна. Усе мы спалі на адным ложку. Упокат, упоперак. Пад ногі падстаўлялі нейкую лаўку. Так мы перабылі зіму 41-га і пачатак 42-га года, а летам 42-га года пачалі будаваць новую хату.

Як ні парадаксальна, але тое, што мы сталі пагарэльцамі, можа, і выратавала нам жыццё. Як у прымаўцы: не было б шчасця, дык няшчасце дапамагло. Гаворка ж вось пра што. У першыя дні акупацыі на сценах ацалелых ад пажару хат з’явіліся аб’явы на нямецкай і рускай мовах з заклікамі паведамляць новай уладзе пра “прыспешнікаў бальшавіцкіх бандытаў”, пра былых савецкіх актывістаў. За такую паслугу ўлада абяцала вялікую ўзнагароду. Вяскоўцам — лепшы зямельны надзел. Даносчыкі маглі разлічваць і на жытло і маёмасць савецкіх патрыётаў.

Дык вось адзін з мясцовых жыхароў па нейкіх справах перад вайной быў у Магілёве і бачыў здымак майго бацькі на дошцы гонару. І гэтага было дастаткова, каб наша сям’я — маці і чацвёра дзяцей — аказаліся ў ліку варожых новаму парадку і таму падлеглых ліквідацыі. Відаць, сквапны аднавясковец не ўцярпеў і за чаркай з кімсьці падзяліўся сваімі гнюснымі намерамі. Але добры чалавек не захацеў быць міжвольным саўдзельнікам злачынства. Ён і папярэдзіў маці. Мама была ў шоку. Але пераадолела разгубленасць і агіду. Сабрала ў кошык, што можна было сабраць. Занесла магчымаму даносчыку гасцінца. Яе візіт быў нечаканасцю для зламысніка. Напэўна, таму і не адважыўся ён на чорную справу. А можа, зразумеў, што ад нашай хаты і двара, апроч галавешак, нічога не засталося, дык не было на што разлічваць. Вось так літасцівы Бог уратаваў нас ад немінучай смерці. І мы не трапілі ў лік тых 4.700 вязняў Быхаўскага замка, якія восенню былі вывезены фашыстамі за Днепр і там расстраляны. Але ўсё гэта стала вядома значна пазней, пасля вызвалення. Усю ж зіму мы пражылі ў вялікай трывозе. Не ведалі, што з намі будзе заўтра.

Новая хата
Ставіў яе Іван Кірылавіч. Выдатная асоба! Усё мог рабіць. Залатыя рукі. Цесля, сталяр, печы складваў адмысловыя. Клопатаў, вядома, было шмат. Спачатку купілі трысцен. Купілі не хату, а стопку. Што такое “стопка”? Збудаванне, дзе зімой бульба захоўваецца. Вокнаў там няма, адны дзверы. Наймаюць талаку, завуць сваякоў, асабліва ў каго коні ёсць, і за дзень бярвенні перавозяць. Сценкі ў стопцы суцэльныя, значыць, потым вокны трэба рабіць. Усім гэтым займаўся Іван Кірылавіч.

Падруб — тое, на чым трымаецца хата, фундамент, ён павінен быць новы. Звычайна падруб робяць з камення ці з цэглы. Але іх не было. Мы рабілі звычайны, драўляны. Дрэва было ўзята з кладбішча. У нас не казалі — “могілкі”, казалі кладбішча. Гэта цэлая гісторыя, у якой адлюстроўваецца і дурнота начальнікаў, і разгубленасць людзей перад небяспекай. У першыя дні вайны савецкія ваенныя камандзіры загадалі спілаваць усе сасонкі на могілках. На ўзроўні чалавечага росту. Разлічвалі на тое, што дрэвы будуць перашкодай для танкаў. Так у нас рыхтавалі абарону! Але чаму танкі павінны абавязкова ісці на лес, калі побач чыстае поле? Смех дый годзе!

Як толькі немцы дайшлі да Дняпра, калі страляніна заціхла, народ кінуўся на могілкі — хто з коньмі, хто так, каб ссечаныя сосны забраць сабе. Пілаваць на часткі не было калі. Абсякалі галіны, два-тры бервяны на калёсы і — хуценька дадому! Шмат было эпізодаў і камічных, і драматычных — якіх заўгодна! Наш аднавясковец Кірыла Кавалеўскі разам з сынам прыбег на могілкі, нарабіў на дрэвах зачосаў і там напісаў: “Кавалеўскі”, “Кавалеўскі”. Шмат нарабіў такіх памет! Але адразу ж ён усіх бярвенняў не пацягне! Ну, два ці тры — колькі конь зможа. А прыходзілі іншыя — і пакуль вазіў Кірыла бярвенні ў вёску, счэсвалі гэты надпіс і надпісвалі сваё прозвішча: напрыклад, “Жукаў”, “Жукаў”, “Жукаў”. Адшукай потым, што там было напісана раней! I сваркі ўзнікалі, і крыўда засталася… Хто колькі мог, столькі бярвенняў і ўхапіў. Нам засталося адно ці два.

Трэба была цэгла для новай печы. Частку ўзялі са старой. Трэба яшчэ шкло недзе знайсці. А цвікоў — таксама няма. Шукалі ў вёсцы. Можа, у каго старыя запасы засталіся. Сваёй жа вытворчасці не было. Паставілі хату побач з тым месцам, дзе стаяла старая. Ад яе застаўся пограб. Там зрабілі стопку.

На пачатку вайны акупанты распусцілі калгасы. Раздалі коней, кароў. Нават калгасныя забудовы, стайню, кароўнік таксама падзялілі. Нам дасталася адна сценка свірна. Трэба ж нейкі хлеў пабудаваць, бо карова заставалася адзіным паратункам сям’і з чатырма малымі дзецьмі.

Памятаю, пад восень 1942 года, калі ўжо вырасла новая бульба, мы ўлезлі ў новую хату. Як перабіраліся, дык у нас нічога не было — апроч каровы. Адзенне — тое, што на нас. Вельмі бедна жылі, вельмі цяжка. Чацвёра дзяцей і дзве жанчыны… Маці разлічылася з Іванам Кірылавічам за работу зернем, якое мы сабралі, аддала дабротны бацькаў касцюм.

У 1943 годзе Івана Кірылавіча забілі немцы. Дзядзька на санях ехаў разам з аднавяскоўцамі малоць збожжа. Ці то ў Малінаўку, ці на Макранскія хутары. Зіма, раніца, туман… У Мокрым у той час стаяла нямецкая часць. Здаралася, ваякі з’язджалі, вёска два-тры дні жыла без чужынцаў, потым яны з’яўляліся ізноў. Абстаноўка тады была вельмі напружаная. Вакол партызаны. У немца, што стаяў на варце, была зброя, напэўна, з аптычным прыцэлам. Ён — усіх і пастраляў, хто на возе ехаў. Аднаго, другога, трэцяга… I потым, як толькі хто спрабуе да воза падысці, вартавы зноў пачынаў страляць. Так гэтыя сані з мяхамі зерня і з забітымі прастаялі ўвесь дзень. Якраз насупраць нашай хаты. Як неслі тры труны на могілкі, плакала ўся вёска…

Пра партызанаў і гета каля Сапяжынкі
У час вайны ў вёску раз-пораз траплялі газеты, якія выдаваліся ў Мінску або ў Магілёве. Памятаю некаторыя малюнкі з тых газет, карыкатуры. Вядома, газеты былі антысавецкія. Змяшчалі крытыку бальшавікоў, заклікалі: «Знішчайце жыдоў і камісараў, ворагаў нашага народа!», «Выдавайце партызанаў!» Але не памятаю, каб нехта некага выдаў.

Увогуле партызанам цяжка было трапіць у нашу вёску. Побач, у Быхаве, стаяў вялікі нямецкі ваенны гарнізон. У дадатак, побач знаходзіўся аэрадром. Пабудаваны да вайны, ён лічыўся адным з буйнейшых у Савецкім Саюзе, бо прымаў самалёты рознага тыпу. Немцы карысталіся аэрадромам — не толькі самой пляцоўкай, але і казармамі, ангарамі і г.д. Калі адступалі, усё ўзарвалі. Я гэта бачыў, бо аэрадром ад Мокрага — літаральна праз рэчку. Каля аэрадрома размяшчаліся трох-, чатырохпавярховыя казармы з цэглы. Раптам ты бачыш — гук выбуху яшчэ не даляцеў — дым, пыл… Потым дом развальваецца на тваіх вачах. Жудасна!

У 1942-1943 гг. немцы сапраўды лютавалі. Вестка пра тое, што карнікі спальваюць вёскі, ды яшчэ і з жывымі людзьмі, імгненна далятала да Мокрага. Маўляў, гэта адплата, помста за дапамогу партызанам. Пачутае не толькі дарослых, але і нас, падлеткаў, кідала ў жах. Як гэта — згарэць жывым?.. А такі трагічны лёс напаткаў многія паселішчы, адны з іх недалёка ад нашай вёскі — Студзёнка, Гарадзец, Сяліба, Ветранка, крыху далей — Смаліца, Хамічы, Дабужа, Боўкі. Бачылі мы, як немцы зганялі яўрэяў у гета. Яно знаходзілася ў Сапяжынцы. У Мокрым увогуле было мала яўрэяў. А ў Быхаве — шмат, і яны не паспелі эвакуіравацца.

Сцюдзёнай зімой 1941-1942 года, калі немцы ганялі нас, вясковых жыхароў, расчышчаць ад снегу грунтовыя дарогі, мы, падлеткі, часам заходзілі ў школу ў Сапяжынку, каб пагрэцца. Там у былых класах немцы якраз і трымалі яўрэяў.

Памятаю, што ў школе было цесна. Шум, крык, дзіцячы плач. Там і хворыя людзі, і старыя… Усе з шасцікутовай зоркай на адзенні. Апранутыя вельмі бедна. Асуджанасць нейкая на тварах адбівалася. Яўрэям дазвалялі хадзіць па вёсках, жабраваць. Баяліся яны чамусьці ў партызаны ісці. Як дзіця, я, вядома, не ўсё разумеў. Але ж і дарослыя неяк каменціравалі. Памятаю, былі мы з маці на агародзе, аббівалі ячмень. Нехта з суседзяў сказаў, што яўрэяў расстрэльваюць. У нас ніколі не казалі “жыды”. Казалі — “яўрэі”. Чутны былі крыкі моцныя і чэргі. Можа, з аўтамата, можа, з кулямёта. Расстрэльвалі паміж Сапяжынкай і Дняпром. Выкапалі роў. I доўга-доўга стралялі. I крыкі былі чутны далёка. Потым людзі, якія туды хадзілі, расказвалі, што доўга дыхала там зямля, жывых шмат засыпалі… Страшэнна!..

Пра Молатава и Рыбентропа
Хачу закрануць і такое няпростае пытанне, як адносіны вясковых жыхароў да акружэнцаў. Цяжкі лёс выпаў на долю тых, хто трапіў у палон, а потым пайшоў служыць акупантам. Розныя прычыны штурхалі маладых хлопцаў на такі небяспечны крок. Адных вымушала пагроза немінучай смерці ад голаду і холаду ў лагеры. Другія спадзяваліся звязацца з партызанамі. Былі і такія, хто не мог дараваць савецкай уладзе рэпрэсіі 30-х гадоў.

Запомнілася мне размова маёй маці з немаладым ужо хлопцам-шафёрам. Ён разам з іншымі месціўся ў нашай хаце. Шафёры працавалі на грузавых машынах. Вазілі за Днепр гаручае, скруткі дроту, прадукты харчавання, амуніцыю. Здаралася, бралі ў кабіну і дзяўчат, якія меліся прадаць сёе-тое ў суседніх вёсках ці купіць патрэбную ў гаспадарцы рэч.

“Кірыла, — пытаецца маці, — а што вы будзеце рабіць, калі прыйдуць нашы?” — “Цётка Марфа, — кажа Кірыла,— “вашы” — гэта не мае таварышы. Яны раскулачылі нашу сям’ю, зрабілі нас жабракамі… А бацьку згнаілі на Беламорскім канале. Дык мне не выпадае чакаць, калі яны прыйдуць. Бацьку ж нам яны не вернуць”. Маці разгублена змоўкла, не ведала, што адказаць хлопцу. Ён гаварыў, а на вачах былі слёзы.

Хацелася згадаць тут і яшчэ адзін эпізод, які на ўсё жыццё пакінуў у маёй душы балючы след. Калі інтэнданцкая служба нямецкай часці размясціла ў нашай хаце майстэрню па рамонце салдацкага абутку і адзення, нам давялося — у каторы ўжо раз — шукаць прытулак. Некалькі першых дзён мы жылі ў пуньцы, дзе знаходзіўся няхітры гаспадарчы скарб — дровы, салома. А частка рэчаў яшчэ заставалася ў хаце. І вось аднойчы маці зайшла ў пакой забраць патрэбную ёй рэч, а мяне паклікала, каб я дапамог ёй. У гэты ж час трое салдатаў прынеслі ў майстэрню свой абутак. Я крыху затрымаўся на падворку і пачуў толькі працяг размовы. Маці кажа: “Пан! Вайне скора капут… Рыбентроп — у Маскве. Перагаворы… Молатаў… Будзе мір… Вайне капут!”

Адзін з тых, што прынеслі рамантаваць чаравікі, відаць, крыху разумеў беларускую трасянку. І пераклаў маміны словы. Прызнаюся шчыра, рэакцыю прысутных я не магу перадаць, гэта немагчыма: падобнае відовішча трэба асабіста чуць і бачыць на ўласныя вочы. І салдаты, і шустэр (кравец) разам са шнайдэрам (шаўцом) сустрэлі пачутае гамерычным рогатам. Смяяліся доўга, з асалодай, смяяліся з цёмнай вясковай кабеты, якая, бачыце, набралася нахабства балбатаць пра нейкае там замірэнне, пра перамовы! Гэта ж трэба да такога дадумацца: непераможная армія фюрэра заваявала велізарную частку бальшавіцкай тэрыторыі, ля ног гэтай арміі — палова Еўропы, а гэтыя дзікуны цешаць сябе наіўнымі дзіцячымі спадзяваннямі на мір. Вельмі балюча было назіраць за гэтай сцэнай. Крыўда захліснула ўсю маю істоту, моцна шкадаваў я бедную маму, з якой так нахабна, так дэманстратыўна пацяшаліся заваёўнікі. Але чым я мог тады ёй дапамагчы?

І вось што цікава. З тае пары прайшло амаль семдзесят гадоў. І аказалася, што чуткі, якія дайшлі да вясковых жыхароў — чуткі пра замірэнне — не выдумка, а рэальны факт. Але гэта ўжо, як кажуць, зусім іншая гісторыя, вартая асобнай гаворкі.

Як ратаваліся?
У часе вайны немцы ў вёсцы то ёсць, то іх няма. То з фронту іх на адпачынак прысылаюць. I кожны раз нас выганялі з хаты. Таму, што ім трэба жьщь у цёплым. А ты — дзе хочаш! Немцы выбіралі хаты навейшыя. I імкнуліся размяшчацца купна. Каб побач быць.

Тады, як немцы выгналі нас з ужо новай хаты, мусілі мы пайсці да бацькавага брата Фёдара Кірылавіча. У яго сыны Іван і Міша, дочкі Маша, Клава. Тут жа — таксама выгнаны са сваёй хаты Антон Кірылавіч разам з жонкай Улютай і дзецьмі Соняй, Аляксандрам (Шурай), Фёдарам, Тамарай і Толем. Дзве вялікія сям’і… І наша — трэцяя. Таксама спалі ўпокат.

Шмат розных здарэнняў было. Памятаю, вечарам грукае нехта ў дзверы. Антон Кірылавіч і Фёдар Кірылавіч кажуць; “Трэба адчыняць!” Адчынілі. Увальваецца вусмерць п’яны салдат. З вінтоўкай. Сеў. Паўночы ён нешта крычаў, камусьці пагражаў. Хапаўся за сваю вінтоўку. I ўсё — “Тат-та-та!”, “Та-та-та!” — нібыта страляе. Гаспадары маўчалі. А што тут скажаш, калі ў яго ў руках зброя? Стрэліць — і ўсё! Чым нечаканы візіт закончыўся? У тую ноч ці то хадзіла група немцаў, яны пастукалі і яго забралі, ці то ён сам адлучыўся… Было ўсяго.

Калі пачынаеш згадваць гады жыцця пад акупацыяй, дык яны паўстаюць ва ўяўленні, як суцэльны ланцуг драматычных падзей, нечаканых здарэнняў. Небяспека падсцерагала кожнага паўсядзённа, падсцерагала там, дзе ён яе не чакаў. Вось эпізод, звязаны з будаўніцтвам новай хаціны. Ужо гатовы быў падруб, падрыхтаваны дошкі для падлогі і столі. Дошкі трэба было ноччу ахоўваць, бо аматараў пажывіцца такім дэфіцытам хапала. Дык вось у адну з такіх начэй за стоража быў я. І трэба ж было так здарыцца, што складзеныя ўздоўж падруба дошкі, пад якімі я сядзеў, раптам абрынуліся на мяне. Выбрацца самастойна з-пад такога цяжару я, зразумела, не мог. Што рабіць? Пачаў крычаць, клікаць на дапамогу. Дзякуй Богу, мой крык пачула суседка — Лёкса Фідкевіч, якая таксама вартавала сваю будоўлю. Вось яна і дапамагла мне выбрацца з пасткі. А фактычна, выратавала мяне ад немінучай смерці.

Яшчэ адно здарэнне. Вясной, падчас паводкі, мама пайшла да знаёмых, якія жылі за рэчкай Макранкай, у былой МТС. Да тых знаёмых завітала варажбітка. Маці хацелася ведаць, што з нашым бацькам, дзе ён, ці жывы. Вярталася назад у добрым настроі, бо карты славутай варажбіткі далі суцяшальны адказ. А перабірацца праз рэчку трэба было на маленькім плоціку, трымаючыся за дрот, замацаваны на слупах з абодвух берагоў рэчкі. У нейкі момант мама страціла раўнавагу і імгненна аказалася ў вадзе. На шчасце, яна не выпусціла з рук дрот і неверагоднымі намаганнямі выбралася на бераг. Спужалася, кажа, моцна. Але радасць ад таго, што засталася жывой, перакрыла страх. Пра такія вось эпізоды, здарэнні можна расказваць бясконца.

З пачуццём удзячнасці згадваюцца чалавечыя адносіны вясковых жанчын да нас, падлеткаў, калі даводзілася разам са старэйшымі пад наглядам узброенага салдата рыхтаваць катлаван пад дот. Адзін з такіх дотаў — на афіцыйнай мове “доўгачасовы агнявы пункт” — узводзіўся на ўсходняй ускраіне Быхава, у раёне Белагор’я. Праца гэта патрабавала вялікіх фізічных намаганняў. Неабходна было рыдлёўкамі выкінуць на паверхню вялікі аб’ём грунту. Не кожнаму такая нагрузка была пад сілу. І таму нас, слабейшых хлапцоў, жаласлівыя жанчыны шкадавалі. Нам адводзілася месца наверсе, а не ў яме.

I ў час вайны, і пасля вайны жылося вельмі цяжка…

Вядома, галадалі. Вельмі хацелася есці. Што елі ў вайну? Бульбу, капусту, буракі, гуркі салёныя, цыбулю, часнок. Блінцы пяклі, галушкі рабілі з бульбы, іначай клёцкі называлі. Каму з аднавяскоўцаў удавалася сэканоміць, той трохі масла збіваў або меў кавалачак здору (нутран`ы свіны жыр). Ці сала… Гэта было, вядома, вельмі смачна. А так часцей нішчымніца.

Калі пабудавалі новую хату, саду побач не было. Ніякіх ягадных кустоў — таксама. Агарод быў, грады, на градах — фасоля, кукуруза. У нас яе называлі —кіёўкі. Проса было. На полі ў нас свой кавалак зямлі быў. Малолі зерне ў млыне. Мелі і ручныя жорны. У ступцы таўкачом таўклі ячмень.

Самая звычайная натуральная гаспадарка. Пограбу добрага не было. Дык бульбу на зіму закопвалі ў бурты, ці інакш — у капцы. Каля хаты ўтоптвалі крыху зямлю, ссыпалі сухую бульбу, абкладвалі яе саломай. А наверх — зямлю. Праз зямлю і праз салому бульба дыхала. I так усю зіму яе захоўвалі, а вясной адкрывалі.

Памятаю, калі мы жылі ў сваякоў — то ў адных, то ў другіх, аднойчы маці пайшла праведаць сваю хату, якую немцы занялі. I прынесла адтуль цэлую каструльку крупніку. Густога, з гатаванай морквы. Гэта было так смачна! Відаць, булён быў мясны, якога мы даўно не елі. У дадатак духмяны, запраўлены нямецкімі спецыямі. Стала не было. Маці паставіла табурэтку пасярод хаты, бліжэй да таго ложка, на якім спалі. I мы, дзеці, — Валечка, Толік, я, сама мама — у чатыры лыжкі ўсё і з’елі. Па кавалку хлеба — і ўсю каструлю адразу!

Іван — у лагеры
У гэты час акупанты ўжо хапалі моладзь і вывозілі ў Германію. Мама, каб уратаваць мяне, не пакідала дома, а заводзіла да свайго дзядзькі, Івана Раманавіча. У чыстай палове хаты Івана Раманавіча стаяў нейкі нямецкі чын. А гаспадар начаваў у другой палове. Ягоную дачку немцы прымусілі паперы ў сваёй канцылярыі перапісваць. Потым, як вярнулася савецкая улада, у сям’і былі цяжкасці з гэтай прычыны. Але перапісваючы паперы, яна што, з немцамі супрацоўнічала? Смешна!

Івана, майго старэйшага брата, немцы забралі ў канцлагер. Забралі яго так. Зіма. З 42-га на 43-ці год. Стукаюць у дзверы. Заходзіць немец. “Айн, цвай, драй…” — пералічыў маму, Івана і мяне. Маўляў, тры чалавека павінны ісці на работу. I каля кожнай хаты паставілі вартавога.

А ў нашай хаце тады стаялі абознікі — тыя, што служылі ў абозе. Зброю яны адмаўляліся браць. Жылі ў чысцейшай палавіне. А мы ўжо тут — хто на печы, хто на палку… Тады мама кажа аднаму з іх: “Богам прашу, схавайце хлопца, хоць аднаго!” Гэта значыць, мяне. Каб не забралі. Мама штурханула мяне да абознікаў. Яны спалі на сене. Мяне схавалі пад сена, а Толіка, малодшага брата, паставілі на табурэтачку — слончык называўся. Як бы замест мяне. Як ужо зусім развіднела, уваходзіць немец. “Драй ман! Драй ман!” Значыць, тры чалавекі. Бабуля апранулася як “айн ман”, Іван вымушаны ісці — нікуды не дзенешся. А трэці — малы… Маўляў, вы памыліліся!

Забралі бабулю і Івана. Пастроілі аднавяскоўцаў на вуліцы. Бачаць, што бабуля старая. “Альтэр фраў — на хаўз!” Ідзі дадому! З нас трох Іван адзін і пайшоў.

Яго далёка за Днепр загналі. I ён там, у лагеры, знаходзіўся ўсю зіму У лагеры яны вельмі моцна галадалі. Прасілі немцаў-ахоўнікаў, каб тыя настралялі ім варон. Аблівалі кіпенем няшчасных птушак і гатавалі страву. Што ў лагеры рабілі? Акопы капалі, бліндажы рабілі. Гітлераўцы ўжо адчувалі, што справы на фронце ідуць не бліскуча і што трэба ўмацоўвацца ўздоўж Дняпра. Памятаю такі выпадак. Пошта тады, вядома ж, не працавала. Праз некага Іван перадаў ліст. Я чытаю яго маме. У нас у сям’і ўсе хлопцы былі, як кажуць, з мастацкім ухілам. У Іванавым лісце прыпеўка:

“Мы из лагеря удрали,
Но поймали нас опять.
Три дня супу не давали
И хотели расстрелять”
.

Маці, Марфа Іванаўна, — у слёзы. Я кажу: “Мама, гэта ж прыпеўка, частушка…” Маці: “Якая, табе, дурань, частушка! Калі напісаў, значыць, праўда! Іван у пісьме не стане маніць”. Колькі я ні тлумачыў, мама не верыла. Я ўжо пачаў смяяцца. Дык яна добра мяне лупцанула. Гэта ж можна навуковае даследаванне пісаць на тэму, як народ успрымае напісанае слова. Літаральна ўспрымае, як працяг рэчаіснасці.

Іван знаходзіўся ў лагеры доўга. У суботу ён прыязджаў, адпрошваўся, каб у лазню схадзіць. Адпускалі пад заклад, каб гарантыя была, што вернецца. Ён паехаў і пайшоў да дзядзькі Мішы, як я ўжо казаў, мамінага стрыечнага брата.

Дзядзькаву хату часта наведваў нейкі высокі армейскі чын. Ён жыў не тут. А тут кватаравалі дзве яго перакладчыцы — Зоя і Тоня. Праз многа гадоў стала вядома, што Зоя з’яўлялася савецкай разведчыцай. А Тоня з Быхава ёй дапамагала. Гэтая Зоя, калі Іван прыйшоў да дзядзькі, сказала: «Іван, не едзь назад! Я табе дапамагу!»

Дзядзька ўзняў з падлогі некалькі масніц (дошак). Туды ўвапхнулі Івана, далі яму пад бок нейкі армяк, і ён сядзеў там як мыш. А тым часам да нас з’явіўся немец, які прывёз Івана і павінен быў даставіць яго зноў у лагер. “Wo ist Iwan?” Мама адказвае: “Іван пайшоў да свайго дзядзькі, вунь у тую хату”. Што яму адказала перакладчыца Зоя, невядома, бо ні дзядзька Міша, ні цётка Дуня мовы нямецкай не разумелі, а Зоя не лічыла патрэбным ім паведамляць пра сваю размову. Вось такім чынам Іван уратаваўся. Колькі ён знаходзіўся ў тым падполе, я не памятаю…

Між іншым, Паліна Міхайлаўна Крукоўская, дачка дзядзькі Мішы, якая даўно жыве і працуе ў Маскве, спрабавала адшукаць разведчыцу Зою. Але прозвішча Зоі ніхто з нас не ведаў. Ды хіба радыстка магла працаваць пад сваім прозвішчам? А цікава было б ведаць пра яе далейшы лёс.

Наш Іван і ў партызаны схадзіў. Дакладней, не адзін, а разам з дзядзькам Мішам. Хадзілі-хадзілі, шукалі-шукалі, не знайшлі. Трэба было, відаць, звязвацца з некім. Ноч хадзілі, пераначавалі недзе. Вярнуліся. I пасля гэтага Іван вымушаны быў на чыгунку пайсці. Бо калі ты працуеш на чыгунцы, тады ў Германію не забяруць. У Кузьмы Чорнага ёсць апавяданне, як маці будзіць падлетка, каб той гукаў кароў на пашу. Усе супадае — абсалютна! Падымацца трэба рана. Маці: “Іванечка, сыночак, уставай!” А той: “А я яшчэ хвіліначку пасплю!” — і не можа падняцца.

Іван нарадзіўся ў 1930 годзе. У канцы сорак трэцяга, на пачатку сорак чацвёртага яму было 13-14 гадоў. Лічы, падлетак. Там, на чыгунцы, яны шпалы цягалі, пясок. Увесь час мянялі рэйкі. Чыгунка працавала вельмі напружана. Яна вельмі дапамагала немцам перакідваць войскі на фронт. Ахоўвалася страшэнна! I людзей на работу туды і гналі, і гналі…

Увесь час на дрызіне ездзілі ўзброеныя ахоўнікі. Немцаў тут было шмат, і партызаны не адважваліся сюды лезці. Немагчыма было падступіцца. Ды былі і іншыя прычыны: калі ты чыгунку ўзарвеш побач з вёскай, дык вёску тут жа спаляць!

Вызваленне
Перад самым вызваленнем мне яшчэ не раз давялося хавацца. Калі наблізілася лінія фронту, усчалася моцная страляніна! У той час немцы нас ізноў з хаты выгналі. На гэты раз жылі мы ў сям’і Івана Ігнатавіча Буціна і яго жонкі, цёткі Адаркі. Яна — хросная маці мая і Івана. Хаваліся ў лазні. У гаспадароў лазня была. Мы забіраліся на гарышча і там сядзелі. А потым перабраліся ў старую пуню. Немцы ўжо адступалі.

Дзядзька Міша вырашыў, што трэба коней хаваць. Бо немцы забяруць, дзе ты потым возьмеш? Дзядзька меў свайго каня, а ў нас яго не было. Была кінутая карослівая жаробка. Мы яе падабралі, падлячылі. Дзядзька свайго каня і я гэтую жаробку пагналі ў кусты, у густы хмызняк. Незнарок задрамаў. Прачнуўся — няма майго каня. І дзядзькі Мішы няма. Я разгубіўся, бегаў-бегаў, нарэшце знайшоў…

Моладзь у вёсцы вырашыла ісці насустрач Чырвонай Армііэ бо забяруць немцы, — і ўсё. Мама сабрала мне кайстру. Дайшлі мы да Дняпра. Уся моладзь, якую маглі забраць, пайшла з вёскі.

Чаму мы так рабілі? У 44-ым савецкія войскі прарвалі лінію фронту каля рэчак Проня і Друць. Там ішлі цяжкія баі. I асобныя вёскі былі вызвалены. А немцы потым ізноў адбілі тую тэрыторыю. I мясцовыя жыхары, якія былі ўпэўнены, што Чырвоная Армія іх вызваліла, вымушаны былі ехаць ў бежанцы. Жылі яны ў вёсках, суседніх з нашай. Таму мы былі ўжо навучаныя. I маці, Марфа Іванаўна, вядома, за сваіх дзяцей хвалявалася. Як птушка над сваім гняздом, над птушанятамі…

Перайшлі мы чыгунку каля могілак і бачым — стаіць салдацік наш. Такі маленькі, худзенькі. Пілотка на вушы нацягнутая. Гімнасцёрачка старэнькая, вынашаная, вылінялая. З вінтоўкай стаіць. Не памятаю, ці абмоткі ў яго былі, ці боты. Нямецкія салдаты, афіцэры — тыя з шыкам апраналіся. Дысцыпліна пруская! Паглядзелі мы на нашага салдаціка… і так шкада яго, беднага, стала! Вядома, была вялікая радасць, што нашы прыйшлі, але і крыўдна за сваіх.

Прайшлі праз Сапяжынку, дайшлі да Быхава. Там афіцэр, з залатымі пагонамі, у харошым вайсковым мундзіры сказаў нам: “Ребята, никуда идти не надо! Мы немцев гоним. Оставайтесь тут. Я не пускаю вас через мост!” Мы паверылі — гэта ж палкоўнік гаворыць! Сядзелі, сядзелі… Што рабіць? Нехта прапанаваў: “Давайце вяртацца назад!” Прыходзім у вёску, там ужо — Чырвоная Армія

Яшчэ калі немцы стаялі ў Мокрым і Быхаве, а Іван працаваў на чыгунцы, аднойчы іх, цэлую групу моладзі, пагрузілі ў вагоны і павезлі ў Германію. Гэта было ўжо лета 44-га года. Але даехалі яны толькі да Оршы. Наляцелі савецкія самалёты і разбамбілі чыгунку. Тыя, хто сядзеў у вагонах, разламалі дзверы і разбегліся. Колькі Іван дабіраўся назад, не памятаю. Калі яны прышлі назад, то вёска была ўжо вызвалена. Ён прыйшоў са сваім сябрам, нейкім хлопцам. Калі Іван вярнуўся жывы, мы былі такія шчаслівыя! Быў чэрвень месяц. Вёску вызвалілі, надвор’е добрае. Уся моладзь высыпала на вуліцу. Радасць была незвычайная!

Бацька ў часе вайны працаваў у Свярдлоўскай вобласці, у горадзе Ніжні Тагіл. На ваенным заводзе, дзе вырабляліся танкі, іншая зброя. Чыгуначнікі былі змабілізаваныя, але на фронт іх не бралі. Бацька працаваў там, у Ніжнім Тагіле, і ў 1946-м, пакуль ішла вайна з Японіяй. А як нас вызвалілі, то мы атрымалі ліст ад яго. Што ён жывы. Пісьмо было адрасавана сельсавету. З прыпіскай: “Калі што здарылася з маёй сям’ёй, прашу мне адказаць…” Вядома, і слёз было, і радасці.

Пакуль яшчэ ішла вайна, мы з бацькам перапісваліся. Я пісаў лісты. У адным з іх намаляваў хаціну, якую мы пабудавалі ў час вайны. Бацька адказваў, што лісты вельмі добрыя, харошыя, але шмат памылак. Памятаю, што бацькава заўвага мяне вельмі засмуціла. Але ж да вайны я скончыў толькі тры класы. Калі скончылася вайна з Японіяй, бацька вярнуўся. Якое гэта было свята!

Кнігі
У перадваенны час людзі моцна цягнуліся да кніг. Калі чалавек быў пісьменны, ён ганарыўся гэтым! У Макранскай школе была бібліятэка. Існавала яшчэ вясковая бібліятэка, якая размяшчалася ў былой царкве. Перад самай вайной я хадзіў у гэтую бібліятэку і браў там кнігу “Гитлер — вождь германского народа”. Вельмі добра памятаю — аж да гэтага часу — тую кніжку.

Да вайны бацька шмат кніг прывозіў. Ён сам вельмі любіў чытаць. Ягонымі любімымі кнігамі былі гістарычныя раманы. Часта чытаў стоячы, абапёршыся локцямі на стол. Паглыбіцца ў чытанне.

Маці:
— Восіп! Ідзі дапамажы!

Бацька:
— Зараз, зараз! Дачытаю толькі.

Доўга маці чакала, пакуль ён дачытае.

Прывозіў бацька казкі Пушкіна, “Казкі дзядзечкі Рымуса”.

Яшчэ да вайны, калі я вучыўся ў трэцім класе, прачытаў “Ціхі Дон”. Трохі пазней “Ганну Карэніну”. У часе вайны любімым заняткам у вольны час было чытанне кніг. Чытаў усё, што толькі можна. Кнігі браў пераважна ў суседзяў. Якія толькі можна, — Джэка Лондана, Майна Рыда, раманы Жуля Верна (у тым ліку “Дзеці капітана Гранта”), “Востраў скарбаў” Стывенсана. Прычым, кніжкі былі пераважна на беларускай мове… Класіка амаль уся была перакладзена ў 20-я гады, калі ішла хваля беларусізацыі. У часе вайны прачытаў і многія творы Янкі Маўра, і “Падарожжа Гулівера” Свіфта. Прачытаныя кнігі я запісваў. Спіс быў велізарны! Вядома, згубіўся потым… У час вайны прачытаў творы Валянціна Катаева, апавяданні Чэхава. Памятаю кнігу пра кітайцаў, якія вынайшлі фарфор. Былі шпіёнскія раманы, у тым ліку пра Мата Хары. Памятаю, ляжаў на палацях і чытаў “Вайну і мір”.

Калі наша хата згарэла і мы жылі ў сваякоў, у сям’і бабы Паўліны, дык у яе зяця, Віктара, настаўніка, таксама было шмат кніг. У тым ліку раманы Дзюма “Тры мушкецёры” і працяг іх. Запомнілася “Зямля Саннікава”. Узяў я гэтую кніжку ў цёці Мані. А яна ў той час тыфам захварэла. I такі цяжкі тыф быў! Прынёс кніжку дадому. Мама вельмі баялася, каб мы такім чынам усе не захварэлі, не заразіліся. Дык яна спіртам ці нечым іншым абпырскала яе, думаючы, што так можна засцерагчыся… Уражанне ад гэтай кнігі было казачнае, фантастычнае! Калі потым паглядзеў фільм — вельмі прыземлены, спрошчаны, — ледзь не плакаў ад расчаравання. А ў мяне фантазія — гэта было нешта неверагоднае! Я і да гэтага часу баюся чытаць “Зямлю Саннікава” — каб не расчаравацца, каб засталося тое даўняе, першаснае ўражанне ваенных гадоў.

За вайну шмат кніжак прачытаў. Маці, вядома, па-рознаму ставілася да таго, што я ўсё чытаў і чытаў. Калі трэба было дапамагаць па гаспадарцы, дык, бывала, і ганяла. Казала: “Грамаць не дасць гамаць!” Далейшае жыццё паказала, што тут яна крыху памылялася…

Тры класы я скончыў перад вайной. Тры гады мы не вучыліся. З чацвёртага па сёмы хадзіў у школу ў Мокрым. А потым адзін з настаўнікаў параіў мне: “Здайце вы экзамены за восьмы клас экстэрнам”. У Быхаве я здаў экзамены за восьмы клас — самастойна падрыхтаваўся за лета. I пайшоў у дзявяты ў Быхаве, бо наша сям’я ужо туды перабралася. Скончыў школу з медалём. Праўда, не залатым, а срэбраным. Мой дзядзька Жэня, пачуўшы пра тое, казаў: “Табе — сярэбраны медаль?! Вазьмуціцельна!” Ён лічыў, што ягоны сваяк абавязкова павінен атрымаць залаты медаль.

У 1950 годзе я прыехаў у Мінск паступаць на філалагічны факультэт БДУ.

Пачыналася новае жыццё…

Мушынскі М. Мокрае. Клімчыкі. Вайна. Фрагменты ненапісаных яшчэ ўспамінаў / літаратурны запіс Таццяны Мушынскай // Літаратура і мастацтва. 2001. 19 студзеня. № 3. С. 13, 15.
Там надрукавана ў скарочаным выглядзе. Тут — поўная версія.